काव्यादर्श (महाकवि दण्डी - प्रसादिनी सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Kavyadarsha of Mahakavi Dandin with Prasadini Commentary
महाकवि दण्डी द्वारा
पृष्ठ 41, कुल 270 में से
संदर्भ में पढ़ें१८ काव्यादर्श [३।३
यमकके स्थलमें रस गौण हो जाता है और यमक मुख्य ।¹ मम्मट, हेमचन्द्र, रुय्यक आदि परवर्ती आचार्यपरम्पराने आनन्दवर्धनका मत ही सङ्क्षेपसे या ब्यौरेसे प्रस्तुत किया है ।² आचार्य कुन्तकने वर्णविन्यासवक्रताके अन्तर्गत प्रस्तुत यमकके महत्त्वके बारेमें भामहका अनुसरण करके इसमें (i) प्रसाद गुण, (ii) श्रुतिरञ्जकता अर्थात् कोमलशब्दोंसे विरचितता तथा (iii) औचित्यसे युक्त होना शोभावह बताया है । 'औचित्य' से कुन्तकको वर्ण्य वस्तुके स्वरूपका उत्कर्ष अभीष्ट है ।³ निष्कर्ष : यमकके निबन्धनमें शब्दचयनपर अधिक बल अपेक्षित होनेके कारण (क) वस्तुको सौन्दर्य प्रदान करने वाले अर्थतत्त्वोंकी बलि हो जाती है । अतः यमक हृदयग्राही न होकर वैरस्योत्पादक हो जाता है । (ख) यमकत्वकी निष्पत्तिके लिये रचनामें भाषागत काठिन्य भी आ जाता है, जिससे वह सुख-
१. ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिबन्धनम् । शक्तावपि प्रमादित्वं, विप्रलम्भे विशेषतः ।। ध्वन्यालोक २।१५ 'प्रमादित्वम्' इत्यनेनैतद् दर्शयते—'काकतालीयन्यायेन कदाचित् कस्यचिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्तावपि भूम्नाऽलङ्कारान्तरवद् रसाङ्गत्वेन निबन्धो न कर्तव्य' इति ।...यमके च प्रबन्धेन बुद्धिपूर्वकं क्रियमाणे नियमेनैव यत्नान्तरपरिग्रह आपतति शब्दविशेषान्वेषणरूपः ।...यत्तू रस- वन्ति कानिचिद्* यमकादीनि दृश्यन्ते. तत्र रसादीनामङ्गता, यमकादीनां त्वङ्गितैव । * लोचन : 'कालिदासादिकृतानि' इत्यर्थः । २. काव्यप्रकाश ११८ वृत्ति : ...प्रभूततमभेदम् । तदेतत् काव्यान्तर्गडु*भूत- मिति नास्य भेदलक्षणं कृतम् । काव्यानुशासन, ५ अध्याय, पृष्ठ २५७ : एतस्य च कविशक्तिख्यापनमात्रफलत्वेन पुरुषार्थोपदेशानुपायत्वात् काव्यगडुभूततेति भेदलक्षणं न कृतम् । अलङ्कारसर्वस्व, ७, के 'सङ्क्षेपतः' का तात्पर्य जयरथने यह बताया है : एतच्च “काव्यात्मभूतरसचर्वणा- प्रत्यूहकारित्वात् प्रपञ्चयितुं न योग्यम्, इति चिरन्तनालङ्कारवन्न विभज्य लक्षितम्” इति भावः । * गडुः पृष्ठगुडे, कुब्जे (विश्वकोष) । गुडो गोलेक्षुपाकयोः (अमरकोष ३।३।४२) । ३. समानवर्णमन्यार्थं, प्रसादि, श्रुतिपेशलम् । औचित्ययुक्तम्, आद्यादिनियतस्थानशोभि यत् ।। वक्रोक्ति० २।६ औचित्यं वस्तुनः स्वभावोत्कर्षः ।... यत्र यमकोपनिबन्धनव्यसनित्वेनाप्यौ- चित्यमपरिक्लानमित्यर्थः ।