काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये दशमोऽध्यायः । ५३ चतुर्विधश्चासौ; असूर्यम्पश्यो, निष्षण्णो, दत्तावसरः, प्रायोजनि- कश्च [इति]। यो गुहागर्भभूमिगृहादिप्रवेशान्नष्ठिकवृत्तिः कवते असा- वसूर्यम्पश्यः। तस्य सर्वे कालाः। यः काव्यक्रियायामभिनिविष्टः कवते न च नैष्ठिकवृत्तिः स निष्षण्णः। तस्यापि त एव कालाः। यः सेवादिकमविरुन्धानः कवते स दत्तावसरः। तस्य कतिपये कालाः। 5 निशायास्तुरीयो यामार्द्धः। स हि सारस्वतो मुहूर्त्तः। भोजनान्तः। सौहित्यं हि स्वास्थ्यमुपस्थापयति। व्यवायोपरमः। यदार्त्तिविनिवृ- त्तिरेकमेकाग्रतायतनम्। याप्ययानयात्रा। विषयान्तरविनिवृत्तं हि चित्तं यत्र यत्र प्रणिधीयते तत्र² तत्र गडूचीलागं लगति। यदा यदा चात्मनः क्षणिकतां मन्यते स स काव्यकरणकालः। यस्तु 10 प्रस्तुतं किञ्चन संविधानकमुद्दिश्य कवते, स प्रायोजनिकः। तस्य ³प्रयोजनवशात्कालव्यवस्था। बुद्धिमदाहार्यबुद्ध्योरियं नियममुद्रा। औपदेशिकस्य पुनरिच्छैव। सर्वे कालाः सर्वाश्च नियममुद्राः। पुरुषवत् योषितोऽपि कवीभवेयुः। संस्कारो ह्यात्मनि समवैति, न स्त्रैणं पौरुषं वा विभागमपेक्षते। श्रूयन्ते दृश्यन्ते च⁴ राजपुत्र्यो महा- 15 मात्रदुहितरो गणिकाः कौतुकिभार्याश्च शास्त्रप्रहृत⁵बुद्धयः कवयश्च। सिद्धं च प्रबन्धमनेकादर्शगतं कुर्यात्। यदित्थं कथयन्ति— “निक्षेपो विक्रयो दानं देशत्यागोऽल्पजीविता। ⁶त्रुटिको वह्निरम्भश्च प्रबन्धोच्छेदहेतवः॥ दारिद्र्यं व्यसनासक्तिरवज्ञा मन्दभाग्यता। 20 दुष्टे द्विष्टे च विश्वासः पञ्च काव्यमहापदः॥” [इति] पुनः समापयिष्यामि, पुनः संस्करिष्यामि, सुहृद्भिः सह विवेच- यिष्यामीति कर्तुराकुलता राष्ट्रोपप्लवश्च प्रबन्धविनाशकारणानि। अहर्निशाविभागेन य इत्थं कवते कृती। एकावलीव तत्काव्यं सतां कण्ठेषु लम्बते॥ 25

१ Explained in A as डिबिकागमनं. २ B omits one यत्र and one तत्र. ३ C प्रयोजक०. ४ B omits च. ५ B प्रहि. ६ A त्रुटिमो.