काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

५६ काव्यमीमांसायाम्

एकादशोऽध्यायः शब्दहरणम्। परप्रयुक्तयोः शब्दार्थयोरुपनिबन्धो हरणम्। तद्द्विधा परित्याज्य- मनुग्राह्यं च। तयोः शब्दहरणमेव तावत्पञ्चधा पदतः, पादतः, अर्द्धतः, वृत्ततः, प्रबन्धतश्च [इति]। “तत्रैकपदहरणं न दोषाय” इत्या- चार्याः। “अन्यत्र द्व्यर्थपदात्” इति यायावरीयः। तत्र श्लिष्टस्य श्लिष्टपदेन हरणम्— “दूराकृष्टशिलीमुखव्यतिकरान्नो किं किरातानिमा- नाराद्ध्यावृतपीतलोहितमुखान्किं वा पलाशानपि। पान्थाः केसरिणं न पश्यत पुरोऽप्येनं वसन्तं वने मूढा रक्षत जीवितानि शरणं यात प्रियां देवताम् ॥” यथा च—“मा गाः पान्थ प्रियां त्यक्त्वा दूराकृष्टशिलीमुखम्। स्थितं पन्थानमावृत्य किं किरातं न पश्यसि ॥” श्लिष्टपदैकदेशेन हरणम्— “नाश्चर्यं यदनार्याप्तावस्तप्रीतिरयं मयि। मांसोपयोगं कुर्वीत कथं क्षुद्रहितो जनः ॥” यथा च—“कोपान्मानिनि किं स्फुरत्यतितरां शोभाधरस्तेऽधरः किं वा चुम्बनकारणाद्दयित नो वायौर्विकारादयम्। तस्मात्सुभ्रु सुगन्धिमाहितरसं स्निग्धं भजस्वादरा- न्मुग्धे मां सरसं ब्रुवन्निति तया गाढं समालिङ्गितः॥” श्लिष्टस्य यमकेन हरणम्—“हलमपारपयोनिधिविस्तृतं प्रहरता हलिना समराङ्गणे। निजयशश्च शशाङ्ककलामलं निरवधीरिताकुलमासुरम् ॥” यथा च—“दलयता विशिखैर्बलमुन्मदं निरवधीरिताकुलमासुरम्। दशसु दिक्षु च तेन यशः सितं निरवधीरिताकुलमासुरम् ॥”

---

१ A पुरः, २ V मुक्त्वा. ३ B चुंबनकारणादपि तनोर्वायोर्विकारादयं.