काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये दशमोऽध्यायः । ५५

वादनवाग्जीवनकुशीलवतालावचरा अन्येऽपि तथाविधाः । पश्चि- मेनापभ्रंशिनः कवयः; ततः परं चित्रलेप्यकृतो माणिक्यबन्धका वैकटिकाः स्वर्णकारवर्द्धकिलोहकारा अन्येऽपि तथाविधाः । दक्षिणतो भूतभाषाकवयः; ततः परं भुजङ्गा गणिकाः प्लवकशौभिकजम्भक- मल्लाः शस्त्रोपजीविनोऽन्येऽपि तथाविधाः । तत्र यथासुखमासीनः काव्यगोष्ठीं प्रवर्त्तयेत् भावयेत्परीक्षेत च । वासुदेवसातवाहनशूद्रकसाहसाङ्कादीन्सकलान्सभापतीन्दानमाना- भ्यामनुकुर्यात् । तुष्टपुष्टाश्चास्य सभ्या भवेयुः, स्थाने च पारितो- षिकं लभेरन् । लोकोत्तरस्य काव्यस्य च यथार्हा पूजा कवेर्वा । अन्तरान्तरा च काव्यगोष्ठीं शास्त्रवादाननुजानीयात् । मध्वपि नाॅन- वदंशं स्वदते । काव्यशास्त्रविरतौ विज्ञानिष्वभिरमेत । देशान्तरा- गतानां च विदुषामैन(न्य)द्वारा सङ्गं कार(म)येदौचित्याद्यावस्थिति पूजां च । वृत्तिकामांश्चोपजंपेत् सङ्गृह्णीयाच्च । पुरुषरत्नानामेक एव राजोदन्वान्भाजनम् । राजचरितं च राजोपजीविनोऽप्यनुकुर्य्युः । राज्ञ एव ह्यसावुपकारो यद्राजोपजीविनां संस्कारः । महानगरेषु च काव्यशास्त्रपरीक्षार्थं ब्रह्मसभाः कारयेत् । तत्प- रीक्षोत्तीर्णानां ब्रह्मरथयानं पट्टबन्धश्च । श्रूयते चोज्जयिन्यां काव्य- कारपरीक्षा— “इह कालिदासमेण्ठावत्रामररूपसूरभारवयः । हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ॥” श्रूयते च पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा— “अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः । वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः ॥” इत्थं सभापतिर्भूत्वा यः काव्यानि परीक्षते । यशस्तस्य जगद्व्यापि स सुखी तत्र तत्र च ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे कविचर्या राजचर्या च दशमोऽध्यायः ॥

---

१ B वादनाज्जीवन. २ B वैगडिक. ३ B नानवरं दंशं. ४ B मन. ५ उपजयेत्. ६ A महाकाव्य.