काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये द्वादशोऽध्यायः । ६३

वाचां विचरन्ति कवयः इत्यनन्ता महाकविषु ^१सृ(विसृ)क्तयः[इति] “समस्तमस्ति” इति यायावरीयः । किन्तु त्रिपथमिममभ्यगीष्महि · यदुतान्ययोनिर्निह्नुतयोनिरयोनिश्च[इति] । तत्रान्ययोनिर्द्विधा प्र- तिबिम्बकल्प, आलेख्यप्रख्यश्च [इति]। निह्नुतयोनिरपि द्विधा तु- ल्यदेहितुल्यः परपुरप्रवेशसदृशश्च [इति]। ^२अयोनिः पुनरेकादश(?) ५ एव । तत्र— अर्थः स एव सर्वो वाक्यान्तरविरचना परं यत्र । तदपरमार्थविभेदं काव्यं प्रतिबिम्बकल्पं स्यात् ॥ यथा— “ते पान्तु वः पशुपतेरलिनीलभासः कण्ठप्रदेशघटिताः फणिनः स्फुरन्तः । १० चन्द्रामृताम्बुकणसङ्गसमुत्प्ररूढ- यैरङ्कुरैरिव विराजति कालकूटः ॥” यथा च—“जयन्ति नीलकण्ठस्य नीलाः कण्ठे महाहयः । गलद्गङ्गाम्बु^३संसिक्तकालकूटाङ्कुरा इव ॥ कियताऽपि यत्र संस्कारकर्मणा वस्तु भिन्नवद्भाति । १५ तत्कथितमर्थचतुरैरालेख्यप्रख्यमिति काव्यम् ॥ तत्रैवार्थे यथा— “जयन्ति धवलव्यालाः शम्भोजूटावलम्बिनः । गलद्गङ्गाम्बुसंसिक्तचन्द्रकन्दाङ्कुरा इव ॥” विषयस्य यत्र भेदेऽप्यभेदबुद्धिर्नितान्तसादृश्यात् । २० तत्तुल्यदेहितुल्यं काव्यं बध्नन्ति सुधियोऽपि ॥ यथा—“अवीनादौ कृत्वा भवति तुरगो यावदवधिः पशुर्धन्यस्तावत्प्रतिवसति यो जीवति सुखम् । अमीषां निर्माणं किमपि तदभूद्गन्धकरिणां वनं वा क्षोणीभृद्गहनमथवा येन शरणम् ॥” २५

---

१ A ख. २ B ये अयो. ३ B संसिक्ताः.