काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये अष्टादशोऽध्यायः । ९९ दैवज्ञाः, श्रवणादिरिति लोकयात्राविदः । तत्र नभा नभस्यश्च वर्षाः, इष ऊर्जश्च शरत्, संहः सहस्यश्च हेमन्तः, तपस्तपस्यश्च शिशिरः, मधुर्माधवश्च वसन्तः, शुक्रः शुचिश्च ग्रीष्मः । तत्र “वर्षासु पूर्वो वायुः” इति कवयः। “पाश्चात्यः, पौरस्त्यस्तु प्रतिहन्ता” इत्याचार्याः । ५ तदाहुः- “पुरोवाता हता प्रावृट् पश्चाद्वाता हता शरत्” इति । तदाहुः- “प्रावृष्यम्भोभृताम्भोदभरनिर्भरमम्बरम् । कादम्बकुसुमामोदा वायवो वान्ति वारुणाः ॥” “वस्तुवृत्तितरतन्त्रं, कविसमयः प्रमाणम्” इति यायावरीयः । तदाहुः- “पौरस्त्यस्तोयदत्तोः पवन इव पतन्पावकस्येव धूमो १० विश्वस्येवादिसर्गः प्रणव इव परं पावनं वेदराशेः । सन्ध्यावृत्तोत्सवेच्छोरिव मदनरिपोर्नन्दिनान्दीनिनादः सौरस्याग्रे सुखं वो वितरतु विनतानन्दनः स्यन्दनस्य ॥” शरद्यनियतदिक्को वायुर्यथा- “उषःसु ववुराकृष्टजडावश्यायशीकराः । १५ शेफालीकलिकाकोशकषायामोदिनोऽनिलाः ॥” “हेमन्ते पाश्चात्यो वायुः” इत्येके । “उदीच्य” इत्यपरे । “उभयमपि” इति यायावरीयः । तयोः पाश्चात्यः- “भञ्जन्भूर्जद्रुमालीस्तुहिनगिरितटेपूद्गतास्त्वक्करालाः रेवाम्भःस्थूलवीचीचयचकितचलच्चातकान् व्याधुनानः । २० पाश्चात्यो वाति वेगाद्रुततुहिनशिलाशीकरासारवर्षी मातङ्गक्षुण्णसान्द्रस्रुतरसरलतरत्सारसारी समीरः ॥” उदीच्यः- “लम्पाकीनां किरन्तश्चिकुरविरचनां रल्लकांल्लासयन्तः चुम्बन्तश्चन्द्रभागासलिलमविकलं भूर्जकाण्डैकचण्डाः । २५ एते कस्तूरिकैणप्रणयसुरभयो वल्लभा बाल्हवीनां कौतूतीकेलिकाराः परिचितहिमं वायवो वान्त्युदीच्याः ॥” १ V सहाः. २ V कदम्ब. ३ V B & V C विश्वस्येवादिमार्गः. ४ V A & V B सरत्सारसारी. ५ V B & V C चन्द्रभागां विवितसुमनसः कुङ्कुमान् कम्पयन्तः.