काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये अष्टादशोऽध्यायः । १०९ वसन्तप्रौढिः— “साम्यं सम्प्रति सेवते विचकिलं षाण्मासिकैर्मौक्तिकैः कान्तिं कर्षति काञ्चनारकुसुमं माञ्जिष्ठधौतातपात् । हूनीनां कुरुते मधूकमुकुलं लावण्यलुण्टाकतां लाटीनाभिनिभं चकास्ति च पतद्वृन्ताग्रतः केसरम् ॥” अतिक्रान्तर्तुलिङ्गं यत्कुसुमाद्यनुवर्त्तते । लिङ्गानुवृत्तिं तामाहुः सा ज्ञेया काव्यलोकतः ॥ वर्षासु ग्रीष्मलिङ्गाब्जविकासानुवृत्तिः । यथा—“खं वस्ते कलविङ्ककण्ठमलिनं कादम्बिनीकम्बलं चर्चां पारयतीव दर्दुरकुलं कोलाहलैरून्मदम् । गन्धं मुञ्चति सिक्तलाजसदृशं वर्षेण दग्धा स्थली दुर्लक्ष्योऽपि विभाव्यते कमलिनीहासेन भासां पतिः ॥” एवमन्येऽपि । किञ्च—ग्रैष्मिकसमयविकासी कथितो धूलीकदम्ब इति लोके । जलधरसमयप्राप्तौ स एव धाराकदम्बः स्यात् ॥ यथा— “धूलीकदम्बपरिधूसरदिङ्मुखस्य रक्तच्छटासुरशरासनमण्डनस्य । दीप्तायुधाशनिमुचो ननु नीलकण्ठ नोत्कण्ठसे समरवारिधरागमस्य ॥” जलसमयजायमानां जातिं यां काईमीति निगदन्ति । सा शरदि महोत्सविनी गन्धान्वितषट्पदा भवति ॥ यथा—“स्थूलावश्यायबिन्दुद्यु(द्रु)तिदलितबृहत्कोरकग्रन्थिभाजो जात्या जालं लतानां जरठपरिमलप्लावितानां जजृम्भे । नानाहंसोपधानं सपदि जलनिधेश्चोत्ससर्पापरस्य ज्योत्स्नाशुक्लोपधानं शयनमिव शशी नागभोगाङ्कमूर्तेः ॥ स्तोकानुवृत्तिं केतक्या अपि केचिदिच्छन्ति । १ V कर्दमेन जनयन्ति. २ CB ॰मुक्तोपधानं.