काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

१२ काव्यमीमांसायाम्

प्रत्यक्ष इव । यतो मेधाविरुद्रकुमारदासादयो जात्यन्धाः कवयः श्रूयन्ते । किन्नु न महाकवयोऽपि देशद्वीपान्तरकथापुरुषादिदर्शनेन तत्तत्यां व्यवहतिं निबध्नन्ति स्म ? । तत्र देशान्तरव्यवहारः— “प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशे पुण्याभिषेकक्रिया । ध्यानं रत्नशिलागृहेषु विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमो यत्काङ्क्षन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिंस्तपस्यन्त्यमी ॥” द्वीपान्तरव्यवहारः—“अनेन सार्द्धं विहराम्बुराशे- स्तीरेषु तालीवनमर्मरेषु । द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पै- रपाकृतस्वेदलवा मरुद्भिः ॥” कथापुरुषव्यवहारः—“हरोऽपि तावत्परिवृत्तधैर्य- श्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥” आदिग्रहणात्— “तथागतायां परिहासपूर्वं सख्यां सखी वेत्रभृदाबभाषे । बाले व्रजामोऽन्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्श ॥” सा च द्विधा कारयित्री भावयित्री च । कवेरुपकुर्वाणा कार- यित्री । साऽपि त्रिविधा सहजाऽऽहार्यौपदेशिकी च । जन्मान्तर- संस्कारापेक्षिणी सहजा । जन्मसंस्कारयोनिरहार्या । मन्त्रतन्त्राद्युप- देशप्रभवा औपदेशिकी । ऐहिकेन कियताऽपि संस्कारेण प्रथमां (मा)। तां सहजेति व्यपदिशन्ति । महता पुनराहार्या । औपदेशिक्याः पुनरैहिक एव उपदेशकालः, ऐहिक एव संस्कारकालः । त इमे

१ A ०रणौष्ठे. २ A सख्या.