काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये चतुर्थोऽध्यायः । १३

त्रयोऽपि कवयः सारस्वत, आभ्यासिक, औपदेशिकश्च । जन्मा- न्तरसंस्कारप्रवृत्तसरस्वतीको बुद्धिमन्सारस्वतः । इह जन्माभ्यासो- द्भासितभारतीक आहार्यबुद्धिराभ्यासिकः। उपदेशित(श)दर्शितवा- ग्विभवो दुर्बुद्धिरौपदेशिकः । "तस्मान्नेतरौ तन्त्रशेषमनुतिष्ठताम् । नहि प्रकृतिमधुरा द्राक्षा फाणितसंस्कारमपेक्षते” इत्याचार्याः । “न” ५ इति यायावरीयः । एकार्थ हि क्रियाद्वयं द्वैगुण्याय सम्पद्यते । “तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान्” इति श्यामदेवः । यतः— “सारस्वतः स्वतन्त्रः स्याद्गवेदाभ्यासिको मितः । उपदेशकविस्त्वत्र वल्गु फल्गु च जल्पति ॥” “उत्कर्षः श्रेयान्” इति यायावरीयः । स चानेकगुणसन्निपाते १० भवति । किञ्च— “बुद्धिमत्त्वं च काव्याङ्गविद्यास्वभ्यासकर्म च । कवेश्चौपनिषच्छक्तिस्त्रयमेकत्र दुर्लभम् ॥ काव्यकाव्याङ्गविद्यासु कृताभ्यासस्य धीमतः । मन्त्रानुष्ठाननिष्ठस्य नेदिष्ठा कविराजता ॥” १५ कवीनां तारतम्यतश्चैष प्रायोवादः । “एकस्य तिष्ठति कवेर्गृह एव काव्य- मन्यस्य गच्छति सुहृद्भवनानि यावत् । न्यस्यावि(स्यद्वि)दग्धवदनेषु पदानि शश्व- त्कस्यापि सञ्चरति विश्वकुतूहलीव ॥” २० सेयं कारयित्री । भावकस्योपकुर्वाणा भावयित्री । सा हि कवेः श्रममभिप्रायं च भावयति । तया खलु फलितः कवेर्व्यापारतरुः । अन्यथा सोऽवकेशी स्यात् । “कः पुनरनयोर्भेदो यत्कविर्भावयति भावकश्च कविः” इत्याचार्याः । तदाहुः— “प्रतिभातारतम्येन प्रतिष्ठा भुवि भूरिधा । २५ भावकस्तु कविः प्रायो न भजत्यधमां दशाम् ॥”