काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

१६ काव्यमीमांसायाम् पञ्चमोऽध्यायः काव्यपाककल्पः । “बहुज्ञता व्युत्पत्तिः” इत्याचार्याः । सर्वतोदिक्का हि कविवचः । तदुक्तम्— “प्रसरति किमपि कथञ्चन नाभ्यस्ते गोचरे वचः कस्य । इदमेव तत्कवित्वं यद्वाचः सर्वतोदिक्काः ॥” “उचितानुचितविवेको व्युत्पत्तिः” इति यायावरीयः । “प्रति- भाव्युत्पत्त्योः प्रतिभा श्रेयसी” इत्यानन्दः । सा हि कवेरव्युत्प- त्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति । तदाह— “अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संव्रियते कवेः । यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य झगित्‍येवावभासते ॥” शक्तिशब्दश्चायमुपचरितः प्रतिभाने वर्तते । “एतत्किं शिरसि स्थितं मम पितुः खण्डं सुधाजन्मनो लालाटं किमिदं विलोचनमिदं हस्तेऽस्य किं पन्नगाः । इत्थं क्रौञ्चरिपोः क्रमादुपगते दिग्वाससः शूलिनः प्रश्ने वामकरोपरोधसुभगं देव्याः स्मितं पातु वः ॥” “व्युत्पत्तिः श्रेयसी” इति मङ्गलः । सा हि कवेरशक्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति । तथा हि— “कवेः संव्रियतेऽशक्तिर्व्युत्पत्त्या काव्यवर्त्मनि । वैदग्धीचित्त(त्र)चित्तानां हेया शब्दार्थगुम्फना ॥” व्युत्पत्तिर्यथा— “कृतः कण्ठे निष्को नहि किमुत तन्वी मणिलता कृशं लीलापत्रं श्रवसि निहितं कुण्डलमुचि । न कौशेयं चित्रं वसनमवदातं तु वसितं समासन्नीभूते निधुवनविलासे वनितया ॥” “प्रतिभाव्युत्पत्ती मिथः समवेते श्रेयस्यौ” इति यायावरीयः । न खलु लावण्यलाभादृते रूपसम्पत् । ऋते रूपसम्पदो १वा लावण्यल- ब्धिर्महते सौन्दर्याय । उभययोगो यथा— १ B omits वा.