काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये अष्टमोऽध्यायः । ३५

अष्टमोऽध्यायः काव्यार्थयोनयः ।

“श्रुतिः, स्मृतिः, इतिहासः, पुराणं, प्रमाणविद्या, समयविद्या, राजसिद्धान्तत्रयी, लोको, विरचना, प्रकीर्णकं च काव्यार्थानां द्वादश योनयः” इत्याचार्याः । “उचितसंयोगेन, योक्तृसंयोगेन, उत्पाद्यसंयोगेन, संयोगविकारेण च सह षोडश” इति यायावरीयः। ५ तत्र श्रौतः। “उर्वशी हाप्सराः पुरूरवसमैडं चकमे” । अत्रार्थे— “चन्द्राद्बुधः समभवद्भगवाम्नरेन्द्र- मार्थं पुरूरवसमैडमसावसूत । तं चाप्सराः स्मरवती चकमे किमन्य- दत्रोर्वशी स्मितवशीकृतशक्रचेताः ॥” १० यथा वा—“यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थं ता ऋचः स ऋचां लोकोऽथ यदेतदर्चिर्दीप्यते तन्महाव्रतं तानि सामानि स साम्नां लोकोऽथ य एष तस्मिन्मण्डले पुरुषः सोऽग्निस्तानि यजूंषि स यजुषां लोकः सैषा त्रय्येव विद्या तपति ।” अत्रार्थे—“एतद्यन्मण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोऽर्चीषि यानि १५ द्योतन्ते तानि सामान्‍ययमपि पुरुषो मण्डलेऽणुर्यजूंषि । एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदी समग्रो वर्गः स्वर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिः सोऽस्तु सूर्यः श्रिये वः॥” तच्चेदं वेपहरणम् । यदित्थं कथयन्ति— “नमोऽस्तु तस्यै श्रुतये यां दुहन्ति पदे पदे । २० ऋषयः शास्त्रकाराश्च कवयश्च यथामति ॥” स्मार्तः—‘‘बह्वर्थेष्वभियुक्तेन सर्वत्र व्यपलापिना । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥” अत्रार्थे—“हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हृता । सम्भावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥” २५

---

१ B प्रमाणं. २ A ०मैल. ३ B प्रपलायिना. ४ V सम्भावितैक०.