काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये अष्टमोऽध्यायः । ३७ तर्केषु साङ्ख्यीयः—"नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदृष्टिभिः ॥१" अत्र—"य एते यज्वानः प्रथितमहसो येऽप्यवनिपा मृगाक्ष्यो याश्चैताः कृतमपरसंसारकथया । अमी ये दृश्यन्ते फलकुसुमनम्राश्च तरवो जगत्येवंरूपा विलसति मृदेशा भगवती ॥” न्यायवैशेषिकीयः—स किंसामग्रीक ईश्वरः कर्ता ? इति पूर्व- पक्षः । निरतिशयैश्वर्यस्य तस्य कर्तृत्वमिति सिद्धान्तः । अत्र— "किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च । अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः कुतर्कोऽयं कांश्चिन्मुखरयति मोहाय जगतः ॥” बौद्धीयः—विवक्षापूर्वा हि शब्दास्तामेव विवक्षां सूचयेयुः । अत्र— "भवतु विदितं शब्दा वक्तुर्विवक्षितसूचकाः स्मरयति यतः कान्ते कान्तां बलात्परिचुम्बति । न न न म म मा मा मां स्प्राक्षीर्निषेधपरं वचो भवति शिथिले मानग्रन्थौ तदेव विधायकम् ॥” लौकायतिकः—भूतेभ्यश्चैतन्यं मदशक्तिवत् । अत्र— “बहुविधमिह साक्षिचिन्तकाः प्रवदन्त्यन्यमितैः कलेवरात् । अपि सं सुदति ते चं चिन्तकाः प्रलयं यान्ति सहैव चिन्तया ॥” आर्हतः—शरीरपरिमाण आत्मा । अन्यथा शरीराफल्यमात्मा- फल्यं वा । १ A ॰दर्शिभिः. २ B ॰दितः. ३ C च. ४ B स.