काव्यप्रकाश (आचार्य मम्मट - सम्पूर्ण १० उल्लास सटीक)

CHAPTER II 37 अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद्व्यापृतिरञ्जनम् ॥ १९ ॥ “संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता । अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥” इत्युक्तदिशा सशङ्खचक्रो हरिः अशङ्खचक्रो हरिरित्युच्यते । रामलक्ष्मणाविति दाशरथौ । रामार्जुनगतिस्तयोरिति भार्गवकार्तवीर्ययोः । स्थाणुं भज भवच्छिदे, इति हरे । सर्वं जानाति देव इति युष्मदर्थे । कुपितो मकरध्वज इति कामे । देवस्य पुरारातेरिति शंभौ । मधुना मत्तः कोकिल इति वसन्ते । पातु वो दयितामुख- मिति सांमुख्ये । भात्यत्र परमेश्वर इति राजधानीरूपात् देशाद्रा- जनि । चित्रभानुर्विभातीति दिने रवौ रात्रौ वह्नौ । मित्रं भातीति सुहृदि मित्रो भातीति रवौ । इन्द्रशत्रुरित्यादौ वेदे एव न काव्ये स्वरो विशेषप्रतीतिकृत् । of Indra ']. But it is only in the case of Vedic expressions that accent serves the purpose of restricting the denotation of words.—The verse quoted from the Vākyapadīya con- tains at the end the term ‘ ādi ’, ‘ and so forth ’; this is meant to include (o) Gesture, which serves to restrict the meaning in such passages as—‘ During all these days her breasts have been reduced to this (marked by a gesture) size, her eyes have shrunk to this, and her condition has become like this.’ Now, in some cases, it is found that though the signi- fication of the word has been restricted in the manner described above, and the other significations are pre-