किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ९५

गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः । 'विस्तरो विग्रहो व्यासः स च शब्दस्य विस्तरः।' 'दर्पणे मुकुरादर्शौ' इत्यमरः ॥ २६ ॥

सारांशः—यथा निर्मले दर्पणे सुस्पष्टं स्वमुखं विलोक्यते, तथैव तव परिशुद्धे वाक्प्रपञ्चे तव मत्याः स्वरूपं दृश्यते ॥ २६ ॥

साराऽर्थः—युक्ति युक्त, पवित्र मनोहर, मङ्गलप्रद तुम्हारी बातों के समूह में तुम्हारी बुद्धि उसी तरह साफ दिखलाई देती है, जैसे शीशे ( आईने ) में किसी का प्रतिबिम्ब दिखाई देता है ॥ २६ ॥

अथैनमेनाह—

स्फुटता न पदैरपाकृता न च न स्वीकृतमर्थगौरवम् ।
रचिता पृथगर्थता गिरां न च सामर्थ्यमपोहितं क्वचित् ॥ २७ ॥

स्फुटेति । उपपत्तिरिति च पदैः सुप्तिङन्तरूपशब्दैः स्फुटता विशदार्थता नापाकृता न त्यक्ता अर्थगौरवमर्थभूयस्त्वं च न न स्वीकृतम् । स्वीकृतमेवेत्यर्थः । नञ्द्वयेनात्यन्तार्थगौरवाभावनिवर्तनार्थं नञ्द्वयम् । 'सम्भाव्यनिषेधविवर्त्तने द्वौ प्रतिषेधौ' इति वामनः । गिरां पदानामवान्तरवाक्यानां च पृथगर्थता भिन्नार्थता । अपुनरुक्तार्थतेति यावत् । रचिता कृता तथा क्वचिदपि सामर्थ्यं गिरामन्योन्यसाकाङ्क्षत्वं नापोहितं न वर्जितम् । अन्यथा दशदाडिमादिवाक्यवदेकवाक्यता न स्यात् । यथाहुर-'अर्थैकत्वादेकं वाक्यं सापेक्षं चेद्विभागे स्यात्' इति । नन्वर्थगौरवमित्यत्र कथं षष्ठीसमासः 'पूरणगुण—' इत्यादिना प्रतिषेधात् । नैष दोषः । ये शुक्लादयः शब्दा गुणे गुणििन च वर्तन्ते, यथा पटस्य शौक्ल्यं शुक्लः पट इति च तेषामेवायं निषेधाह् । ये पुनः स्वतो गुणमात्रवचना यथा गौरवं प्राधान्यं रसो गन्धः स्पर्श इत्यादिशब्दाः तेषामनिषेधात् तथा 'तस्यैश्च गुणैः षष्ठी समस्यते' इति वचनाद् बहुलमनिवृत्तः प्रयोगदर्शनाच्च । बलाकायाः शौक्ल्यमित्यादौ तु भाष्यकारवचनात्समासः । अत एवाह वामनः—'पत्रपीतिमादिषु गुणवचनसमासो वाक्योपपाद' इति ॥ २७ ॥

अन्वयः—पदैः, स्फुटता, न अपाकृता । अर्थगौरवं, च, न, स्वीकृतम्, (इति) न, गिरां पृथगर्थता, रचिता, क्वचित्, सामर्थ्यं, न, अपोहितम् ॥ २७ ॥

सुधा—पदैः = सुप्तिङन्तशब्दैः, सुप्तिङन्तं पदमित्युक्तलक्षणत्वात् । स्फुटता = स्पष्टार्थता, न अपाकृता = न त्यक्ता, त्वयेति शेषः सर्वत्र श्रुतमात्रेणैव शब्दस्य सम्यगर्थावबोधो जायते इति भावः परन्त्वेवंविधमपदेषु—अर्थगौरवं न तिष्ठते, तद्दोषपरिहारार्थमाह—अर्थगौरवम् = आशयविशदत्वम्, न स्वीकृतम् = नाङ्गीकृतम्, इति न, अर्थात्स्वीकृतमेव, स्फुटत्वेऽपि शब्दस्येति शेषः । गिराम् = वाचाम्, पृथगर्थता = अपुनरुक्तार्थता, स्वीकृता, न क्वचित् तव वाक्प्रपञ्चे पुनरुक्तिर्निरीक्ष्यतेति, वा पृथगर्थता = भिन्नार्थता, काकुव्यङ्ग्यरूपतया यास्तीत्येवार्थः । अथ च हेतूपमेयहेत्वोर्दीपवद्युक्तस्य सम्बन्धात् क्वचित्सुतरायपि परस्परं साकाङ्क्षत्वं, न चापोहितम्