किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्यासहोपेतम्

इत्यस्य, इदम् = पूर्वोक्तम्, वचनमिति शेषः। प्रसभम् = सहसा, अविमृश्येत्यर्थः। वक्तुमुच्चारयितुम्, उपक्रमेत=प्रारभेत, न कोऽपि त्वदन्य एवं वक्तुं शक्नोतीत्यर्थः॥

समासः— ईदृक् आशयो यस्य स ईदृगाशयः, न ईदृगाशय इति अनीदृगाशयः॥

व्याकरणम्— उपपत्तिः = उप + पद् + क्तिन्। उदाहृता = उत् + आ + हृ + क्त + टाप्। वक्तुम् = वच + तुमुन्। उपक्रमेत = उप + क्रम् + विधिलिङ् ॥ २८ ॥

वाच्यान्तरम्— त्वां वक्तार उपपत्तिमुदाहृतवान्। अनुमानेन चाशयं न वक्तारम्। अनीदृगाशयेन केन ईदृग् वचनं वक्तुमुपक्रम्येत ॥ २८ ॥

कोषः— ‘उपपत्तिस्तु युक्तिः स्यात्कारणप्रतिपादकम्, इति कोशः। 'प्रसह्यं तु बलात्कारो हठोऽथ स्खलितं क्षुरम्' इत्यमरः। 'अभिप्रायस्त्वम् आशयः' इत्यमरः ॥२८॥

सारार्थः— त्वया यद्यपि पूर्वोक्तं सकलं वाक्यं विरमविचार्या एवोदीरितं तथापि नैकमपि युक्तिहीनं वचः, न च केनापि वाक्येन शास्त्रमर्यादा उल्लङ्घिता। वस्तुतस्त्वादृश एव एवं वक्तुं कोऽपि न समर्थो विद्यते ॥ २८ ॥

भावार्थः— हे भीम ! तुम कहने में शीघ्रता करके भी सब कह गये हो, तो भी सब ठीक ही ठीक कहे हो। किसी वाक्य में अनुमान से भी नीतिशास्त्र की मर्यादा खण्डित नहीं हुई है और कौन ऐसा अभिप्राय न रखने वाला एकाएक ऐसा बोल सकता है ? ॥२८॥

यदि साधूक्तं तर्हि तथैव क्रियतामित्याशङ्क्याह—

अविप्लुततया तथापि मे हृदयं निर्णयमेव धावति ।
अवसाययितुं क्षमाः सुखं न विधेयेषु विशेषसम्पदः ॥ २९ ॥

अविप्लुततयेति । तथापि त्वया सम्यगभिहितेऽपि मे हृदयमविप्लुतत्वाज्ज्ञानशून्यत्वा। अद्यापि संशयगतमेवेत्यर्थः। निर्णयमेव धावत्यनुसरति । मनेच्छ इति। यावत् । अद्यापि निर्णयस्यानुद्भावादिति भावः। निर्णयधावुने हेतुमाह—अथेति । विधेयेषु सन्धिविग्रहादिकर्तव्यार्थेषु या विशेषसम्पदोऽवान्तरभेदभूयांस्यस्ताः सुखमक्लेशेनैवावसाययितुम्, पुरुषान्प्रत्यानुकूल्येन स्वरूपाणां लक्षणेन बोद्धुं प्रत्यवगन्तुमित्यर्थः। स्वतेभ्यंन्तादपि कर्मकर्तृकात्तुमुन्। 'शेरन्नायि'ति सूत्रसत्वान्न विप्रणः। क्षमन्त इति क्षमाः पचाद्यच्। क्षमा न भवन्ति 'द्वयं फले प्रिये सिद्धौ' इत्यमरः। विधेयमात्रस्य सुगमत्वेऽपि तद्विशेषाणां सौक्ष्म्यात् बाहुल्याच्च दुर्ज्ञेयत्वमित्यपि निर्णयाकाङ्क्षेति तात्पर्यार्थः। अत्र विशेषवाक्यं प्रत्युत्तरवाक्यार्थस्य हेतुविधानाद्वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः। तदुक्तम्—'हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम्' इति ॥ २९ ॥

अन्वयः— तथापि, मे, हृदयम् अविप्लुततया, निर्णयम्, एव धावति । विधेयेषु, विशेषसम्पदः, सुखम्, अवसाययितुं, न क्षमाः (भवन्ति) ॥ २९ ॥

सुधा— तथापिसुयुक्तियुक्तोऽप्यस्मद् वाक्येऽपि, हेभ्रातः, युधिष्ठिरस्य, हृदयं...

७ कि० सं० द्वि०