किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

९८ किरातार्जुनीयम्। [ द्वितीय

मनाः, अवितृप्ततया = असन्तुष्टतया, तात्कालिकारम्भविवभवपारावारस्याल्पत्वावलोकने- जन्मासन्तोषतयेत्यर्थः। निर्णयम् = निश्चयम्, एव धावति = अनुसरति। यद्यपि बहुनाऽस्माद्विपक्षोऽद्यबलैरधिकतरोऽस्ति, युद्धे कदाचित्प्रबलस्यापि पराजयः तथा हीनबलस्य तु बहुधा पराजय एव दृश्यते अयते, अतोऽस्मिन् समये कृते युद्धे नियमेन ममैव जयः स्यादिति नानुमीयते। अतः पूर्वंप्रकर्षाभावं उपायं कृत्वा प्रबलो भूत्वा नियतं जेष्याम्येवेति मनसि निश्चयः स्याद्यदा, तदा करिष्यामियुद्धमिति भावः।, विधेयेषु = कर्त्तव्यकार्येषु, सन्धिविग्रहादिविधित्यर्थः। विशेषसम्पदः = उत्कृष्टसम्पत्तयः, अवान्तरभूमानः, सुखम् = अक्लेशम्, अवसायितुम् = प्रत्या- यितुम, न क्षमाः = न समर्थाः भवन्ति इति शेषः ॥ २९ ॥

समासः-न विशेषण तृप्त इत्यवितृप्तस्तस्य भावस्तत्ता अवितृप्तता तया भवि- तृप्ततया। विशेषाश्च ताः सम्पदः, विशेषसम्पदः ॥ २९ ॥

व्याकरणम्-धावति = धाव् + लट् । अवसाययितुम् = अव + षो + णिच् + तुमुन् ॥२९॥

वाक्यान्तरम्-तथापि मे हृदयेन अवितृप्ततया निर्णय एव धाव्यते। विधेयेषु विशेषसम्पत्तिः सुखम्, अवसाययितुम् न क्षमाभिर्भूयते ॥ २९ ॥

कोषः-'चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः'। 'क्षमं शक्ते हिते त्रिषु' 'अय सम्पदि। सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च' इति चामरः ॥ २९ ॥

सारार्थः-यद्यपि त्वया सर्वं युक्तियुक्तं नीतिशास्त्रानुसारमेवोक्तं; तथापीदानीं शत्रोः प्रबलतया रणकरणं समुचितमिव न पश्यामि। यदा जयलाभोन्मुखा सम्भ- भवामः तदा समरं विधास्यामः ॥ २९ ॥

भाषार्थः-तो भी मेरा दिल असन्तोष के कारण अभी निर्णय ही की तरफ दौड़ता है। करने योग्य कर्मों में उसके सूक्ष्म भेद बिना कष्ट के प्रतीति कराने के समर्थ नहीं होते ॥ २९ ॥

वस्तुविशेषावधारणमन्तरेणैव प्रवृत्तिरित्याशङ्क्याह— सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्। वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥ ३० ॥

विदधेति। क्रियत इति क्रिया कार्यं सहसा। अविमृश्येत्यर्थः। 'सहसेत्याकस्मिकार्थ विसर्गाभो' इति गणव्याख्याने। स्वरादिपाठादव्ययम्। न विदधीत न कुर्यात्। कुतः। अविवेकोऽविमृश्यकारित्वं परमासमापदां पदं स्थानम्। कारणमित्यर्थः। व्यतिरेकेणोक्तमन्वयेनाह—वृणत इति। गुणलुब्धा गुणपुञ्जा इति स्वयंवर हेतुक्तिः। सम्पदः श्रियः। विमृश्य करोतीति विमृश्यकारी। 'उपपदमतिङ्' इति संसासः। तं स्वयमेव वृणते भजन्ते हि। 'वृञ् सम्भक्तौ' इति धातुः। तस्माद्वि-