किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् । ९९

मूर्त्यैव प्रवर्तितव्यमित्यर्थः । अत्र सहसा विधानविवेकमयविमृश्यकारित्त्वान्वय-कारणत्वाद्रूपव्यतिरेककार्येण समर्थनाद्वैधर्म्येणार्थान्तरन्यासः । द्वितीयार्धेन च स एव साधर्म्येणेति ज्ञेयम् ॥ ३० ॥

अन्वयः—सहसा, क्रियां न विदधीत । अविवेकः, परमापदां, पदं (भवति) । हि, गुणलुब्धाः, सम्पदः विमृश्यकारिणं, स्वयम्, एव, वृणते ॥ ३० ॥

सुधा—सहसा = अविचार्य, क्रियाम् = कार्यम्, न, विदधीत = कुर्यात् । विमृचार्यैव कार्यं करणीयमित्यर्थः । अविवेकः = अविचारः, अविचारकारित्वम्, परमापदाम् = विशेषदुःखितीनाम्, पदम् = स्थानम्, भवति । यो हि नरो विना विवेकं, हठात् किमपि कार्यं करोति, स न तत्फलं तु न केवलं लभते प्रत्युत तस्य विशेषक्लेशो भोगायैवापतति । हि = यतः, गुणलुब्धाः = शौर्याद्यन्यीवशिष्टेषु-गुणगृध्नव इत्यर्थः । सम्पदः = सम्पत्तयः, ऐश्वर्याणीति भावः विमृश्यकारिणम् = विचार्य कर्तारम्, जनमिति शेषः । स्वयम् = आत्मनैव, वृणते = भजन्ते, स्वीकुर्वते यथा कन्या बहूनां मध्ये कमपि स्वप्रसन्नुकूलं वरं वृणीते, तथैव सम्पदोरपि विमृश्यकारिणमेव भजते ॥ ३० ॥

समासः—न विवेकः, अविवेकः । परमा आपदः परमापदस्तासां परमापदाम् । विमृश्य करोतीति विमृश्यकारी, तं विमृश्यकारिणम् । गुणेषु लुब्धाः गुणलुब्धाः ॥

व्याकरणम्—विदधीत = वि + धा + विधिलिङ् । वृणते = वृञ् + कर्तरि + लट् + आत्मने० ॥

वाच्यान्तरम्—सहसा क्रिया न विधीयेत । अविवेकेन परमापदां पदेन भूयते । हि गुणलुब्धाभिः सम्पद्भिः स्वयमेव विमृश्यकारी व्रियते ॥ ३० ॥

कोषः—'विपत्त्यां विपदापदौ' इत्यमरः । 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रि-वस्तुषु' इत्यमरः । 'गुणस्तु गणनः । लुब्धोऽभिकाषुकस्तृष्णक् समौ लोलुपलोलुपौ' इत्यमरः । 'अथ सम्पदि । सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च' इत्यमरः ॥ ३० ॥

सारांश—कस्यापि कार्यस्य करण्यात्पूर्वमेव तस्साह्यासं हानिं च विचार्य पश्चात् करं तत् कर्त्तव्यम्, यः किल विना विचारं कर्म करोति सः प्रायशः पश्चात्तापमनु-तापञ्च प्राप्नोत्येव । अथ च यो विचार्य किमपि करोति, स सर्वदा सुखमेधते । न हि तं कदाचिद् दुःखमापतति यतोऽविचारिता एव दुःखस्यापन्नः ॥ ३० ॥

भावार्थः—बिना विचारे कुछ न करना चाहिये । क्योंकि विचार के करके करना ही सब विपत्तियों का स्थान है । क्योंकि गुण का लोभ रखनेवाली सम्पत्तियाँ खुद ही, विचारकर काम करनेवालों को स्वीकार करती हैं ॥ ३० ॥

अनु साहसिकस्यापि फलसिद्धिरैश्वर्यत एव तर्हि विवेकेनेत्याह—

अभिवर्षति योऽनुपाठयन्विधिवीजानि विवेकवारिणा ।
स सदा फलशालिनीं क्रियां शरदं लोक इवाधितिष्ठति ॥ ३१ ॥