किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१०० किरातार्जुनीयम् । [ द्विती०

अमीति । यः पुमान् विधीयन्ते इति विधयः कृत्यवस्तूनि बीजानीवेत्युपमित- समासः । शरदं लोक इवेति वाच्यगतोपमाऽनुसारात् । तानि विधिबीजानि विवेको वारीव तेन विवेकवारिणा, पूर्ववत्समासः । अनुपालयन्प्रतीक्षमाणः संवर्द्धयन् अभिवर्षति सिञ्चति । स पुमान् । फलं साधननिष्पाद्योऽर्थः, सस्यं च 'सस्ये हेतुकृते फलम्' इत्युभयत्राप्यमरः । तच्छालिनीं क्रियां कर्म लोको जनः । "लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । शरदामिव सदा नित्यमधितिष्ठति, सदा क्रियाफलं प्राप्नोत्येव न तु कदाचिद्व्यभिचरतीत्यर्थः । साहसिकस्य काकतालीयन्यायेन फलसिद्धिविवेकिनस्तु नियतेति भावः । अत्र फलशब्देन सस्यहेतुकृतयोरर्थयोरभेदाध्यवसायाच्छलेषा- तिशयोक्तिस्तदनुगृहीता चोपमेत्यनुसन्धेयम् ॥ ३१ ॥

अन्वयः—यः, विधिबीजानि, विवेकवारिणा, अनुपालयन्, अभिवर्षति, सदा, फलशालिनीम्, क्रियाम्, लोकः, शरदम्, इव, अधितिष्ठति ॥ ३१ ॥

सुधा—यः = कश्चित् भूपः, विधिबीजानि = कर्त्तव्यकार्यनिदानानि, विवेक- वारिणा = विचाररूपजलेन, अनुपालयन् = संरक्षन्, अभिवर्षति=सिञ्चति, सान्त्वयति; सदा = सर्वदा, फलशालिनीम् = सस्यभरिताम्, सिद्धियुक्तामित्यर्थः । क्रियां = कार्यम् । लोकः = कृषकः, यथा शरदम् = शरत्कालम्, आश्विनकार्त्तिकौतमासा- वित्यर्थः, इव, अधितिष्ठति = प्राप्नोति । यथा कृषीवलोऽन्नानां बीजानि भूमौ उप्त्वा, जलेन सिञ्चन् कार्त्तिकान्ते, सस्यसमृद्धिमत् क्षेत्रं पश्यति । तथैव भूपः कार्यकर्त्ताऽपीति भावः ॥ ३१ ॥

समासः—विधय एव बीजानि, विधिबीजानि । विवेक एव वारि इति विवेक- वारि, तेन विवेकवारिणा । फलेन श्लाघते या सा फलशालिनी तां फलशालिनीम्।

व्याकरणम्—अभिवर्षति = अभि + वृष् + लट् । अनुपालयन् = अनु + पाल् + णिच् + शतृ । अधितिष्ठति = अधि + स्था + लट् ॥ ३१ ॥

वाच्यान्तरम्—विधिबीजानि विवेकवारिणा अनुपालयता येन अभिवृष्यते तेन सदा लोकेन शरदिव फलशालिनी क्रिया अधिष्टीयते ॥ ३१ ॥

कोषः—'विधिर्विधाने दैवे च' इत्यमरः । 'हेतुर्ना कारणं बीजं निदानं त्वादि- कारणम्' इत्यमरः । 'विवेकः पृथगात्मता' इत्यमरः । 'आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम्' इत्यमरः । 'सस्ये हेतुकृते फलम्' इत्यमरः । 'स्यात्ततौ वासरं शरद्' इत्यमरः ॥ ३१ ॥

सारार्थः—यथा कृषीवलाः स्वक्षेत्रे धान्यानां बीजान्युप्त्वा, ततोऽङ्कुरितान् धान्यभिन्नातृणादीन् उत्सार्य तोयवादिना पोषयन्तो मध्ये नदीकूपवापिका- प्रणालिकाभ्या सिञ्चन्ति, ते चाश्विनकार्त्तिकयोर्मध्ये पूर्णानि सस्यानि लभन्ते । तथैव नीतिज्ञा जनाः कर्त्तव्यकृत्यानां निदानानि सन्धिविग्रहाद्युपायेन, सहायकादिविधींश्च संरक्षन्ति, ते नियतं परिणामे कार्यसिद्धिं प्राप्नुवन्ति ॥ ३१ ॥