किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् १०१

---

भावार्थः—जो कोई किसी काम के बुनियाद की रक्षा करता हुआ, उसे विचाररूप जल से सींचता है, वह हर वक्त अपने कामों में सिद्धि पाता है। जैसे किसान ग्रीष्मान्त में धान्यादिकों के बीज बोकर बचाता हुआ पानी सींचता है, और आश्विन-कार्तिक में अपने हरे-भरे खेत को देखता है।

नियता विवेकिना फलसिद्धिरित्युक्तम्। सम्प्रति तामेव दृढयितुं स्तौति—

शुचिः भूषयति श्रुतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्यलंकिया।
प्रशमाभरणं पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूषणः ॥ ३२ ॥

शुचीति—शुचि सम्प्रदायशुद्धं श्रुतं शास्त्राध्ययनं कर्तृ वपुर्भूषयति। अन्यथा विद्वान्पुरुषः शोच्य इति भावः। तस्य श्रुतस्य प्रशमः क्रोधाद्युपशान्तिस्तद्विषया भूषणं भवति। अन्यथा श्रुतवैफल्यादिति भावः। पराक्रमः सत्त्वप्रसरे शौर्यं प्रशमस्याभरणं भवति। अन्यथा सर्वः परिभूयत इति भावः स पराक्रमः नयापादिता नीतिसम्पादिता। विवेकपूर्विकेति यावत्। सा चासौ सिद्धिश्च सैव भूषणं यस्य तथोक्तः। अन्यथा साहसिकस्य सिद्धिः काकतालीयन्यायेन पचे पराक्रमवैयर्थ्यं स्यादिति भावः। 'वपुषो भूष्यतैवात्र सिद्धेर्भूषणतैव तु। उभयं मध्यमानां तु तेषां पूर्वोत्तरेच्छया॥' इति विवेकः। एवं विशिष्टसिद्धेरन्यभूषिततया एव भूषणत्वेनोक्त्या सर्वोत्तरतया स्तुतिर्गम्यते। अत्रोत्तरस्य पूर्वपूर्वविशेषणत्वान्नैकावल्यालङ्कारः। तदुक्तम्—'यत्र विशेषणभावं पूर्वं पूर्वं प्रति क्रमेणैव। भवति परं परमेषाऽलङ्कृतिरेकावली कथिता' इति ॥३२॥

अन्वयः—शुचि, श्रुतं वपुः, भूषयति। प्रशमः तस्य, अलंकिया, भवति। पराक्रमः, प्रशमाभरणं (भवति)। सः, नयापादितसिद्धिभूषणः (भवति) ॥३२॥

सुधा—शुचि = सम्प्रदायशुद्धम्, गुरुशासनानुसारमित्यर्थः। श्रुतम् = शास्त्रम् (कर्तृ), वपुः = गात्रम्, भूषयति = अलङ्करोति। गुरुशिक्षानुसारं सुपरिणम्यमाणं शास्त्राध्ययनम्, अध्येतुः शरीरस्य भूषणं भवतीति भावः। तथा हि 'विद्या रूपं कुरूपाणाम्' इत्युक्तं नीतौ। अथ, प्रशमः = परिशान्तिः, तस्य = श्रुतस्य, शास्त्रस्येत्यर्थः। अलङ्क्रिया = अलङ्कारः भूषणमिति यावत्, भवति = जायते। यद्यपि पठित्वाऽपि चेत्क्रोधोपशान्तिर्न कृता, तर्हि व्यर्थमेव पठनं तस्य, यदि तत्स्यात्तर्हि सहसा जना गणयन्ति इति भावः। अथ, पराक्रमः = विक्रमः, उद्योग इत्यर्थः। प्रशमाभरणम् = क्षान्तेर्भूषणम् भवति, यदा शान्तो जन उद्योगहीनो भवति, तदा दोषायामेव कल्पते इत्यर्थः। सः = पराक्रमः, नयापादितसिद्धिभूषणः = नीतिसम्पादितफलकाङ्कारः भवति। यदि पराक्रमी जनो नीत्या स्वकार्यं सम्पादयति तदैव स प्रशस्यः। यदि च स एकाधिकतया केवलमुद्धतं वपुः विधाय कार्यं न साधयति, प्रत्युत परकृतमपि नाशयति, तदा स निन्द्य एवेति भीमं प्रत्याक्षेपोऽयं निस्तारार्थिकोऽयं भवतो मन्त्रणाबोधः इत्यर्थः ॥३२॥