किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१२० | किरातार्जुनीयम् । | [ द्वितीयः

कोपः—'नयो नये' इत्यमरः ॥ ४९ ॥

सारार्थः—दर्पाहङ्कारवान् जनोऽवश्यं विवेकहीनो भवति । यः किल विवेकभ्रष्टः स तु नियतं नीतिमार्गाच्च्युतो भवति । अन्यायी (नीतिवर्जितः) जनः, प्रजानां क्लेशप्रद एव भवतीति ॥ ४९ ॥

भाषार्थः—जो कोई राजा मद से अहङ्कारवान् होता है, उसको जरूर मूढ़ता घेरती है। जो मूढ़ हुआ, वह न्याय नहीं करता याने अन्यायी कहलाता है और अन्यायी राजा से प्रजा बिगड़ जाती है।

---

अपरागसमीरणेरितः क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः ।
सुकरस्तरुवत्सहिष्णुना रिपुरुन्मूलयितुं महानपि ॥ ५० ॥

अपरागेति—अपरागोऽप्रीतिः । द्वेष इति यावत्, समीरण इव । तेनेरितश्चोदितः अत एव क्रमेण शीर्णा शीर्णीभूताऽऽकुला चला च मूलसन्ततिः । प्रकृत्यादिस्वजनवर्गः शिफासङ्घातश्च यस्य स तथोक्तः । 'मूलं वशीकृते स्वीये शिफाताराऽन्तिकेऽदिषु' इति वैजयन्ती । रिपुर्महानपि तरुवद् वृक्ष इव सहिष्णुना उपाचतनोन्मूलयितुं सुखर्तुं सुकरः सुसाध्यः । सुकरोन्मूलन इत्यर्थः । अत्र मदादेः पूर्वपूर्वस्योत्तरं प्रति कारणत्वात्कारणमाला, तरुवदित्यूपमा चेति द्वयोः संसृष्टिः ॥ ५० ॥

अन्वयः—अपरागसमीरणेरितः, क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः, महान्, अपि रिपुः, तरुवत्, सहिष्णुना, उन्मूलयितुं; सुकरः, भवति ॥ ५० ॥

सुधा—अपरागसमीरणेरितः=विरागवायुप्रेरितः, वैररूपेण मारुतेनाघातमुपगत इत्यर्थः । क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः = परिशिथिलव्याकुलामात्यादिजनः, महान् = विशालः, अपि, रिपुः=शत्रुः, तरुवत् = वृक्षवत्, अर्थात्तरुपक्षे—अपरागसमीरणेरितः = सम्झावातप्रेरितः, (न परागो धूलिर्यस्मिन्, सः अपरागस्तादृशः समीरणो महावातः, तेनेरित इति अपरागतसमीरणेरितः, अर्थाद्वायौ तदैव धूलिराहित्यं यदा सवृष्टिको वायुर्वहति तदैव वृक्षादयः पतन्ति), क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः = शनैः शिथिलिपरिलिप्तशिफासमूहः (सवृष्टिकवेगवद्वायौ वहति शनैः शनैः परितो भ्रामितस्य तरोर्मूले जलमन्तः प्रविशति, ततः सकलशिफासमूहाः शिथिलास्तथा भिन्नाश्च भवन्ति, तदुत्तरक्षणे स च वृक्षो हाहाकारं कृत्वा पतति), महान् = उद्दण्डशाखः, एवम्भूतवृक्षस्य पतनवत्, सहिष्णुना = शान्तिमत्ता, क्षमावता वा जनेन, उन्मूलयितुम् = उत्पाटयितुम्, उत्पाट्य पातयितुमिति, वृक्षपक्षे—उन्मूलयितुं = समूलं नाशयितुं, सुकरः = सुसाध्यः; भवतीति शेषः ॥ ५० ॥

समासः—अपरागः समीरण इवेति अपरागसमीरणः, तेन ईरित इत्यपरागसमीरणेरितः । मूलानां सन्ततिर्मूलसन्ततिः क्रमेण शीर्णा चाकुला च शीर्णाकुला मूलसन्ततिर्यस्य सः, क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः ॥ ५० ॥