किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् । १२१

---

व्याकरणम्— ईरितः = ईर् + क्तः । उन्मूलयितुम् + उद् + मूल + णिच् = तुमुन् ॥
वाच्यान्तरम्— अपरागमसमीरणेरितेन, क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिना, महता रिपुना, तरुवदुन्मूलयितुं सुकरेण भूयते ॥ ५० ॥
कोषः— 'समीरमारुतमरुज्जगत्प्राणसमीरणाः । प्रकम्पनो महावातो झञ्झावातः सुवृष्टिकः' इत्यमरः। 'मूलं वशीकृते स्वीये शिफाताराऽन्तिकादिषु' इति वैजयन्ती। 'वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः' इत्यमरः। 'रिपौ वैरिम्पत्सारिद्विषद्द्द्वेषणदुर्हृदः' इत्यमरः ॥ ५० ॥
सारार्थः— यथा झञ्झावातवेगस्याघातेन पीडितोऽत एव शनैः शनैः परिशिथिल-त्रुटितशिफासमूहो वृक्षः वायुनोन्मूल्यते, तथैव विरक्तमन्त्रिवर्गपरित्यक्तः शत्रुरपि समयप्रतीक्षकेण शान्तिमत्ता जनेन जेतुं सुकरो भवति ॥ ५० ॥
भाषार्थः दिल फटने की हवा से धक्का खाया हुआ धीरे-धीरे मन्त्री वगैरह रूपी जड़ जिसकी उखड़ गयी है, ऐसा बड़ा भी वैरी रहमदिल वाले आदमी द्वारा वृक्ष (पेड़) के समान उखाड़ने में सरल होता है ॥ ५० ॥

नन्वन्तर्भेदमात्रेण कथं सुसाध्यस्तत्राह—

अणुरप्युपहन्ति विग्रहः प्रभुमन्तःप्रकृतिप्रकोपजः ।
अखिलं हि हिनस्ति भूधरं तरुशाखाऽन्तनिघर्षजोऽनलः ॥ ५१ ॥

अणुरिति । अणुरल्पोऽप्यन्तःप्रकृतिप्रकोपजोऽन्तरङ्गामात्याद्यपरागसमुत्थः । 'प्रकृतिः पञ्चभूतेषु स्वभावे मूलकारणे । छन्दःकारणगुह्येषु मन्त्र्यमात्यादिकेष्वपि ॥' इति वैजयन्ती । विग्रहो वैरं प्रभुमुपहन्ति नाशयति । अत्र दृष्टान्तमाह—तरुशाखान्तानां विघर्षो घर्षणं तज्जोऽनलोऽग्निः । भूधरं गिरिमखिलं साकल्येन हिनस्ति हि दहतीत्यर्थः । अत्रोपमानोपमेयसमानधर्माणां प्रतिबिम्बतया निर्देशेन दृष्टान्तालङ्कारः ।

अन्वयः— अणुः अपि, अन्तःप्रकृतिप्रकोपजः, विग्रहः, प्रभुम्, उपहन्ति । हि, तरुशाखाऽन्तनिघर्षजः, अनलः, अखिलं, भूधरं, हिनस्ति ॥ ५१ ॥

सुधा— अणुः = स्वल्पः, अपि = किल, अन्तःप्रकृतिप्रकोपजः = अन्तरङ्गामात्यादिविरक्तिजनितः, विग्रहः = विरोधः, (कर्ता), प्रभुं = स्वामिनं, राजानमित्यर्थः । उपहन्ति = नाशयति । तथाहि—हि = यथा, तरुशाखाऽन्तनिघर्षजः = वृक्षशाखाऽग्रसङ्घर्षजोत्थः, अणुः = स्फुलिङ्गः, अपि, विग्रहः = ग्रहीतुमशक्यः, शमयितुमसाध्य इत्यर्थः । अन्तःप्रकृतिप्रकोपजः = वृक्षमध्यवर्द्धूर्ध्वविकारजातः, अनलः = अग्निः, अखिलं = सकलं, निरवशेषमित्यर्थः । भूधरं = गिरिम, हिनस्ति = ध्वंसयति, दहतीत्यर्थः । अर्थात् पर्वतं यथा स्वावयवोत्पन्नसङ्घर्षजवह्रिर्दहति न कस्यापि पर्वतदहनाय वह्निनेपावश्यकता, तथैव विरुद्धमन्त्रिवर्गावियुक्तं राजानं स्वान्योऽन्य-विरोध एव नाशयति । नान्यस्य भेदार्थं गूढचरप्रेषणावश्यकतेति ॥ ५१ ॥