किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ३६

व्याख्या—धैर्येण = चित्तस्थैर्येण, हेतुनेति शेषः । इदं महतां लक्षणं, तथोक्तं नीतौ—'विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा' इत्यादि । धैर्यवतां लक्षणन्तु कुमारसम्भवे— विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः ।' इति । महर्षेः = व्यासस्य, विश्वास्यतया = श्रद्धेयवाक्यतया, न कदाऽपि व्यासोद्योगो विफलो भव- तीति हेतोर्मानेनोद्योगेन ध्रुवं जयलाभो भविष्यतीति हेतोः । अरातिप्रभवाद् = शत्रुजनितात् , तीव्राद् = दारुणाद् , अतिदुःसहादित्यर्थः । मन्योः = क्रोधाद् , वा, दैन्यात्, कारणाद् , मघोनः = इन्द्रस्य, सुते = पुत्रे, अर्जुन इत्यर्थः । वीर्यं = विक्रमं, विद्वत्सु = ज्ञातवत्सु, तेषु = युधिष्ठिरप्रभृतिभ्रातृषु, सः=अर्जुनविरहोत्पन्नः, शोकः= दुःखं, स्थानं = स्थित्यर्थं स्थलं, न, अवाप = न प्राप, भाविशुभफलाभमनोरथेन शोकमग्नास्ते न बभूवुरिति भावः ॥ ३४ ॥

समासः--अरातिः प्रभव उत्पत्तिस्थानं यस्य सः अरातिप्रभवः तस्मादराति- प्रभवात् ॥ ३४ ॥

व्याकरणम्—विद्वत्सु = विद् + लट् + शतृ, तस्य वस्वादेशः । अवाप = अव + आप् + लिट् ॥ ३४ ॥

वाच्यान्तरम्—धैर्येण हेतुना महर्षेर्विश्वास्यतयाऽरातिप्रभवातीव्राम्मन्योश्च हेतो- स्तथा चार्जुनविक्रमज्ञानात्, तेन शोकेन तेषु स्थानं नावापे ॥ ३४ ॥

कोषः—'चित्तस्थैर्यं धृतिर्धैर्यं तुष्टितोष इति स्मृत' इति कोषः । 'तीव्रैकान्त- नितान्तानि गाढबाढदृढानि च' इत्यमरः । 'अभिघाति-पराराति-प्रत्यर्थि-परि- पन्थिन' इत्यमरः । 'आत्मजस्तनयःसूनुः सुतः पुत्र' इत्यमरः । 'इन्द्रो मरुत्वान्म- घवा विडौजाः पाकशासनः' इत्यमरः ॥ ३४ ॥

सारार्थः—यतस्ते प्रकृत्या विपदि धैर्यवन्त आसन्, तथा च व्यासप्रयासः सफल एव भविष्यति, नियतमनेनास्माकं झटित्येवाभ्युदयो भविष्यति, एवं विश्वा- सतः, अथ च दुष्टशत्रुकृतापमानजनितदुःखान्, अर्जुनस्य लोकातिशयिशौर्यप्रतीत्या च, अर्जुनविरहजन्यशोकः पाण्डवेषु न वासमकरोत् ॥ ३४ ॥

भाषार्थः—स्वभावतः उन लोगों को धीरता से और व्यास के विश्वास से और बड़े दारुण दुःसह, शत्रुओं से पैदा हुए क्रोध के कारण, पाण्डवों से अर्जुन के विरह का दुःख नहीं ठहर सका ॥ ३४ ॥

तान्भूरिधाम्नश्चतुरोऽपि दूरं विधाय यामानिव वासरस्य । एकौघभूतं तदशर्म कृष्णां विभावरीं ध्वान्तमिव प्रपेदे ॥ ३५ ॥

तानिति ॥ तान्यार्थास्त्यक्तवत् । शर्म सुखम् । 'शर्मशातसुखानि च' इत्यमरः । तद्विरुद्धमशर्म दुःखम् । 'नञ्' इति नञ्समासः । भूरिधाम्नोऽतितोजस्विन इति