किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

४० | किरातार्जुनीयम् | [ तृतीयः

हानिहेतुत्वोक्तिः। चतुरस्तान्पार्थानपि वासरस्य भूरिधाम्नश्चतुरो यामान्प्रहरानिव । दूरं विहाय त्यक्त्वैकौघभूतमेकराशीभूतंसत् । ‘श्रेण्यादयः कृतादिभिः’ इत्यर्थे कर्म-धारयः । ‘श्रेण्यादिराकृतिगणः’ इति शाकटायनः । कृष्णां विभावरीं कृष्णपक्षरात्रिं ध्वान्तमिव । कृष्णां द्रौपदीं प्रपेदे प्राप ॥ ३५ ॥

**अन्वयः—**एकौघभूतं, तत्, अशर्मं, भूरिधाम्नः चतुरः, अपि, तान्, वासरस्य यामान्, इव, दूरं, विहाय, ध्वान्तं, विभावरीम्, इव, कृष्णां, प्रपेदे ॥ ३५ ॥

**व्याख्या—**एकौघभूतम् = एकत्रीभूतं, तत् = अर्जुनविरहजातम्, अशर्म = अकल्याणं, दुःखमित्यर्थः ( कर्तृ ) । भूरिधाम्नः = अतितॆजसः, चतुरः = चतुः-सङ्ख्याकान्, युधिष्ठिरभीमनकुलसहदेवान् इत्यर्थः । तान् = पाण्डवान्, भूरिधाम्नः = परमप्रकाशान्, वासरस्य = दिनस्य, यामान् = प्रहरान्, इव, दूरं विहाय = दूरं त्यक्त्वा, ध्वान्तम् = अन्धकारः, विभावरीं = रजनीं, रात्रिभित्यर्थः । इव, कृष्णां = द्रौपदीम्, प्रपेदे = प्राप । तत्र यथा दिनप्रथमयामः शान्तस्तथैव युधिष्ठिरः, यथा द्वितीयतृतीयौ दुःसहौ तथैव भीमनकुलौ मल्लौ, चतुर्थ इव शान्तः सहदेव आसीत्, सर्वेभ्यः शान्ता घोरदुःखान्धकारवती रात्रिरूपा द्रौपदी, वर्णेन कृष्णवर्णाऽऽसीत् ॥

**समासः—**भूरि धाम येषां ते भूरिधामानस्तान् भूरिधाम्नः । एक ओघ एकौघः, अनेकौघ एकौघीभूतं तदेकौघभूतम् । न शर्म अशर्म ॥ ३५ ॥

**व्याकरणम्—**विहाय = वि + हा + क्त्वा + ल्यप् । प्रपेदे=प्र + पा + लिट् ॥

**वाच्यान्तरम्—**वासरस्य यामानिव तांश्चतुरः पाण्डवान् दूरं विहाय, एकौघ-भूतेन तेनाशर्मण, ध्वान्तेन विभावरीव कृष्णा प्रपेदे ॥ ३५ ॥

कोषः—'धाम रश्मौ गृहे वित्ते' इति कोषः । 'द्वौ यामप्रहरौ समौ' इत्यमरः । 'घस्रो दिनाहनी वा तु क्लीबे दिवसवासरौ' इत्यमरः । 'शर्म-शात-सुखानि च' इत्यमरः । 'विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमो' इत्यमरः । 'अन्धकारोऽस्त्रियां ध्वान्तं तमिस्रं तिमिरं तम' इत्यमरः ॥ ३५ ॥

**सारार्थः—**सर्वोऽर्जुनविरहशोको द्रौपद्या एवाभवत् । यथा दिने दिवसस्य चतुरः प्रहरांस्त्यक्त्वा, रात्रावेव तमस्तिष्ठति, तथैव, पाण्डवांश्चतुरो विहाय द्रौपद्या-मेवार्जुनविच्छेदखेदो गतवानित्यर्थः ॥ ३५ ॥

**भाषार्थः—**बडे प्रकाशवान दिन के चारों प्रहरों के समान, चारों पाण्डवों को छोड़ रात्रि के सदृश द्रौपदी को, अर्जुन के बिछुड़ते ही शोकरूपी अन्धकार ने घेर लिया ॥ ३५ ॥

तुषारलेखाऽऽकुलितोत्पलाभे पर्यश्रुणी मङ्गलभङ्गभीरुः ।
अगूढभावाऽपि विलोकने सा न लोचने मीलयितुं विषेहे ॥३६॥