किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ५१

हृदयम् = मनः, नवीकरिष्यति-पुनर्नवीनीकरिष्यति । यत्पुराऽतीतं क्लेशोष्मशुष्कं मनः, त्वद्विरहवेदनया पुनः, सव्रणमिव भविष्यतीति भावः ॥ ४४ ॥

समासः—त्वां विना, त्वद्विना ॥ ४४ ॥

व्याकरणम्—प्रयुक्त=प्र + युज् + क्त । स्मर्तुम्=स्मृ + तुमुन् । अधिकर्तुम्=अधि + कृ + तुमुन् । नवीकरिष्यति = नवी + कृ + लृट् । उपशुष्यद् = उप + शुष् + षदृ + शतृ ॥ ४४ ॥

वाच्यान्तरम् —अस्मासु परैः प्रसभ प्रयुक्तेन येन तेन निकारेण स्मर्तुं शक्येन न भूयते । अधिकर्तुं शक्येन किमुत । तद्विना, आर्ह्रेण तेन निकारेण मे उपशुष्यद् हृदयं नवीकरिष्यते ॥ ४४ ॥

कोषः—‘प्रसभ तु हठार्थकम्' इत्यमरः । ‘चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्यमरः । निकारो विप्रकारः स्यादकारः क्षतिः स्त्रियाम्' इति कोषः । पृथग्विनावऽन्तरेणर्ते,—इत्यमरः ॥ ४४ ॥

सारार्थः—शत्रुकृताऽपकारप्रहारघातजनितो व्रणश्चिरजातत्वाच्छुष्क इव जातः, किन्तु त्वां विना पुनः पट्टिकाविच्छेदतया पुनर्लग्नाघातेन यथा स • नवो भूत्वा तंतः पूयं निःसारयति, तथैव निरश्रु मे नयनं त्वद्विरहेण सजलं जायत ॥ ४४ ॥

भाषार्थः—जो कि हम लोगों का जबरदस्ती अपकार किया गया, वह बाद भी करने योग्य नहीं है, अनुभव करने की बात ही क्या ? पर अब वह आप के न रहने पर, फिर नया ( गीला ) होकर, सूखे हुए भी मेरे दिल को दुःख से पिघलावेगा । अर्थात् उस अपमान से जो मेरे दिल में घाव हुआ था, सो धीरे-धीरे संसार को देखते-सुनते सूख गया था, पर अब आपकोविरह-वेदना की चोट से फिर ताजा बन कर आँसू निकालेगा ॥ ४४ ॥

पुनः प्रकारान्तरेण मन्युद्दीपयति ‘प्राप्त’ इत्यादिभिश्चिभिः तत्र वक्ष्यमाणप्रत्यभिज्ञानहेतुभिर्धनञ्जयं विशिनष्टि—

प्राप्तेऽभिमानव्यसनादसह्यं दन्तीव दन्तव्यसनाद्विकारम् । द्विषत्प्रतापाऽन्तरितो रुतेजाः शरद्धनाकीर्ण इवादिरहः ॥ ४५ ॥

प्राप्त इति ॥ अभिमानस्य व्यसनाद् भंशाद् । 'व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे' इत्यमरः । दन्तव्यसनाद्दन्तभङ्गाद्दन्तीवासह्यं विकारं वैरूप्यं प्राप्तः । अतो न प्रत्यभिज्ञायत इति भावः । एवमुत्तरत्राप्यनुसन्धेयम् । पुनश्च । द्विषत्प्रतापेन शत्रुतेजसाऽन्तरितं तिरस्कृतमुक्तस्तेजः प्रतापो यस्य स यथोक्तः । अत एव शरद्घनाकीर्णः शरन्मेघावृतोऽङ्कः आदिः प्रत्यूप इव स्थितः । तद्वदेवाप्रत्यभिज्ञायमान इत्यर्थः । मध्याह्नस्तु मेघावरणेऽपि कथमिव्यात्वभिज्ञायत पूर्वस्यावस्थेनोक्तमादिरिति ॥