किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

४	किरातार्जुनीयम्

अन्वयः— आविष्कृतफेनसन्तति अवाप्तकिञ्जल्कविभेदम् उच्चकैः विवृत्तपाठी- नपराहतम् पयः तस्य स्थलपद्मिनीगतं वितर्कं नुनोद ।

विग्रहः— फेनानां सन्ततिः = फेनसन्ततिः । आविष्कृता फेनसन्ततिर्यस्य तत् आविष्कृतफेनसन्तति । किञ्जल्कस्य विभेदः किञ्जल्कविभेदः । अवाप्तः किञ्जल्क- विभेदः येन तत् = अवाप्तकिञ्जल्कविभेदम् । विवृत्तेन पाठीनेन पराहतं तत् = विवृत्तपाठीनपराहतम् । स्थलस्य पद्मिनी = स्थलपद्मिनी, तस्यां गतं तत् = स्थल- पद्मिनीगतम् ।

अर्थः— आविष्कृतसन्तति = प्रकटीकृतडिण्डीरसमूहम् । अवाप्तकिञ्जल्क- विभेदम् = प्राप्तकेसरोपगमम् । उच्चकैः = उच्चैः । विवृत्तपाठीनपराहतम् = लुण्ठितमत्स्यविशेषताडितम् । पयः = जलम् । तस्य = अर्जुनस्य । स्थलपद्मिनी- गतम् = गुलाबाख्यपुष्पगतम् । वितर्कम् = संशयम् । नुनोद = विच्छेद । अत्र सन्देहालङ्कारः ।

कोषः— 'डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः' इत्यमरः ।

हिन्दी— सकमल सरोवरों में उठी हुई फेन, कमल-पराग के भेद तथा जोर से उछलते हुए पाठीन नामक मत्स्य-विशेषों से ताडित जल ने अर्जुन का 'कमलों में गुलाब' होने का संशय दूर कर दिया ॥ ५ ॥

कृतोमिरेखं शिथिलत्वमायता शनैः शनैः शान्तरयेण वारिणा ।
निरीक्ष्य रेमे स समुद्रयोषितां तरङ्गितक्षौमविपाण्डु सैकतम् ॥ ६ ॥

अन्वयः— सः शिथिलत्वम् आयता शनैः शनैः शान्तरयेण वारिणा कृतोमि- रेखं तरङ्गितक्षौमविपाण्डु समुद्रयोषितां सैकतं निरीक्ष्य रेमे ।

विग्रहः— कृता ऊर्मय एव रेखाः यस्य तस्य तत् = कृतोमिरेखम् । तरङ्गा अस्य सञ्जातास्तरङ्गितम् । तरङ्गितं तत् क्षौमम्, तद्वद् विपाण्डु = तरङ्गितक्षौम- विपाण्डु । समुद्राणां योषितस्तासाम् = समुद्रयोषिताम् । सिकता अस्यास्तीति ।

अर्थः— सः = अर्जुनः । शिथिलत्वम् = शैथिल्यम् । आयता = गच्छता । शनैः शनैः = मन्दं मन्दम् । शान्तरयेण = शान्तजवेन । वारिणा = जलेन कृतोर्मि- रेखम् = कृततरङ्गराजि । तरङ्गितक्षौमविपाण्डु = भङ्गितदुकूलवच्छुभ्रम् । समुद्र- योषिताम् = नदीनाम् । सैकतम् = पुलिनम् । निरीक्ष्य = अवलोक्य । रेमे = तुतोष ।