किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

चतुर्थः सर्गः ३

अर्थः—विस्मयाकुलैः = आश्चर्यचकितैः । उन्मीलितपद्मलोचनैः = उत्फुल्लकमलनयनैः । पयोभिः = जलैः । निरीक्ष्यमाणा इव = अवलोकयन्त्य इव । हृतप्रियादृष्टिविलासविभ्रमाः = अपहृतयुवतीभ्रूविक्षेपादिविभ्रमाः । शफरीविवृत्तयः = मत्स्यीस्फुरितानि । अस्य = अर्जुनस्य । मनः = चित्तम् । जह्रुः = आचकृषुः । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः—'विभ्रमः संशये भ्रान्तौ शोभायाञ्च' इति वैजयन्ती ।

**हिन्दी—**आश्चर्यचकित तालाब जैसे अर्जुन को विकसित कमलरूपी नेत्रों से देख रहे थे । युवतियों के भ्रूविक्षेपादि विलासों का मानों तालाबों में उछलती हुई छोटी दो मछलियाँ अपहरण कर रही थीं । इस प्रकार इन सब वस्तुओं ने अर्जुन का मन अपनी ओर आकृष्ट कर लिया ॥ ३ ॥

तुतोष पश्यन् कलमस्य सोऽधिकं सवारिजे वारिणि रामणीयकम् । सुदुर्लभे नार्हति कोऽभिनन्दितुं प्रकर्षलक्ष्मोमनुरूपसङ्गमे ॥ ४ ॥

अन्वयः— सः सवारिजे वारिणि कलमस्य रामणीयकं पश्यन् अधिकं तुतोष । सुदुर्लभे अनुरूपसङ्गमे प्रकर्षलक्ष्मोम् अभिनन्दितुं कः न अर्हति ।

**विग्रहः—**वारिणि जातम् वारिजं = वारिजेन सह तस्मिन् = सवारिजे । रमणीयस्य भावो रामणीयकम् । अनुरूपः सङ्गमः = अनुरूपसङ्गमस्तस्मिन् = अनुरूपसङ्गमे । प्रकर्षस्य लक्ष्मोः = प्रकर्षलक्ष्मोस्ताम् = प्रकर्षलक्ष्मीम् ।

अर्थः—सः = अर्जुनः । सवारिजे = सकमले । वारिणि = जले । कलमस्य = शालिविशेषस्य । रामणीयकम् = सौन्दर्यम् । पश्यन् = अवलोकयन् । अधिकम् = बहु । तुतोष = प्रीतो जातः । सुदुर्लभे = दुष्प्राप्ये । अनुरूपसङ्गमे = अनुकूलसमागमे । प्रकर्षलक्ष्मीम् = उत्कर्षसम्पदम् । अभिनन्दितुम् = स्तोतुम् । कः = कः पुरुषः । न अर्हति = नैव योग्यो भवति । अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः ।

कोषः—'शालयः कलमाद्याश्च षष्टिकाद्याश्च पुंस्यमी' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**अर्जुन कमलयुक्त जल में कलम नामक शालिविशेष के पौधों की सुन्दरता देखते हुए बहुत प्रसन्न हुए । दुष्प्राप्य एवं अनुकूल समागम होने पर कौन पुरुष उत्कृष्ट सम्पत्ति का अभिनन्दन नहीं करता है ? ॥ ४ ॥

नुनोद तस्य स्थलपद्मिनोगतं वितर्कमाविष्कृतफेनसन्तति । अवाप्तकिञ्जल्कविभेदमुच्चकैर्विवृतपाठोनप राहतं पयः ॥ ५ ॥