किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

चतुर्थः सर्गः | २१

जगतप्रसूतिर्जगदेकपावनो व्रजोपकण्ठं तनयैरुपेयुषो ।
द्युतिं समग्रां समितिर्गवामसावुपैति मन्त्रैरिव संहिताहुतिः ॥ ३२ ॥

अन्वयः—जगतप्रसूतिः जगदेकपावनी व्रजोपकण्ठं तनयैः उपेयुषो, असौ गवां समितिः मन्त्रैः संहिताहुतिः इव समग्रां द्युतिम् उपैति ।

विग्रहः—जगतः प्रसूतिः=जगतप्रसूतिः । जगताम् एकपावनी=जगदेकपावनी । व्रजस्योपकण्ठम्=व्रजोपकण्ठम् । सहिता आहुतिरिव=संहिताहुतिः ।

अर्थः—जगतप्रसूतिः=जगत्कारणम् । जगदेकपावनो=जगतां मुख्यशोधनी । व्रजोपकण्ठम्=गोष्ठान्तिकम् । तनयैः=वत्सैः । उपेयुषो=संगता असौ । गवां=धेनूनां । समितिः=संहतिः । मन्त्रैः=ऋग्यजुरादिभिः । संहिताहुतिः=योजिताहुतिः । इव, समग्रां=सम्पूर्णाम् । द्युतिम्=कान्तिम् । उपैति=गच्छति ।

कोषः—'उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णाम्यग्राः' इत्यमरः । 'मन्त्रो ऋगादिगुह्योक्तिः' इति वैजयन्ती ।

हिन्दी—संसार की रक्षा करने में समर्थ, संसार को एकमात्र पावन करने वाली गायें अपने बछड़ों के संग गोशालाओं में खड़ी थीं । गायों का यह समूह ऋग्यजुरादि मन्त्रों से युक्त हव्यादि के समान रक्षाकार्य एवं पवित्र बनाने का कार्य करता हुआ अपनी सम्पूर्ण शोभा को प्राप्त हो रहा था ॥ ३२ ॥

---

कृतावधानं जितबर्हिणध्वनौ सुरक्तगोपीजनगीतनिःस्वने ।
इदं जिघत्सामपहाय भूयसीं न सस्यमभ्येति मृगीकदम्बकम् ॥ ३३ ॥

अन्वयः—जितबर्हिणध्वनौ सुरक्तगोपीजनगीतनिःस्वने कृतावधानम् इदम् मृगीकदम्बकं भूयसीं जिघत्साम् अपहाय सस्यं नाभ्येति ।

विग्रहः—बर्हिणानां ध्वनिः बर्हिणध्वनिः । जितो बर्हिणध्वनिः येन तस्मिन्=जितबर्हिणध्वनौ । गीतस्य निःस्वनो गीतनिस्वनः, सुरक्तः यः गोपीजनः=सुरक्तगोपीजनस्तस्य गीतनिःस्वनस्तस्मिन्=सुरक्तगोपीजनगीतनिःस्वने । कृतम् अवधानम् येन तत्=कृतावधानम् । मृगीणां कदम्बकं=मृगीकदम्बकम् । अत्तुमिच्छा जिघत्सा ताम्=जिघत्साम् ।

अर्थः—जितबर्हिणध्वनौ=केकानुकारिणि । सुरक्तगोपीजनगीतनिःस्वने=कलकण्ठवल्लभोजनगाने । कृतावधानम्=दत्तैकाग्रचित्तम् । इदम्=पुरोवर्ति । मृगीकदम्बकम्=मृगोयूथम् । भूयसीं=महतीम् । जिघत्साम्=अत्तुमिच्छाम् ।