किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२२ किरातार्जुनीयम्

अपहाय = विहाय । सस्यं = धान्यादिकम् । न अभ्येति = नोपैति । कोषः—'मृगे कुरंगवातायुहरिणाजिनयोनयः' इत्यमरः । **हिन्दी—**अर्जुन ने देखा—मयूरों की ध्वनि को जीतनेवाली कलकण्ठवाली गोप-कामिनियों के गान में दत्तचित्त होकर मृगीसमूह ने प्रबल चरने की इच्छा को ही छोड़ दिया अर्थात् गीतासक्ति से हरिणियां भूख-प्यास भी भूल गई ॥ ३३ ॥

असावनास्थापरयाऽवधीरिताः सरोरुहिण्या शिरसा नमन्नपि ।
उपैति शुष्यन्कलमः सहाम्भसा मनोभुवा तप्त इवाभिपाण्डुताम् ॥ ३४ ॥

**अन्वयः—**शिरसा नमन् अपि अनास्थापरया सरोरुहिण्या अवधीरितः अम्भसा सह शुष्यन् असौ कलमः मनोभुवा तप्त इव अभिपाण्डुताम् उपैति ।

**विग्रहः—**अनास्थायां परा तया = अनास्थापरया । मनसा भवतीति मनोभूः तेन = मनोभुवा ।

**अर्थः—**शिरसा = मूर्ध्ना । नमन् = प्रणमन् । अपि । अनास्थापरया = अनादरपरया । सरोरुहिण्या = कमलिन्या । अवधीरितः = अवज्ञातः । अम्भसा = जलेन । सह । शुष्यन् असौ कलमः = शालिविशेषः । मनोभुवा = मदनेन । तप्त इव = कामार्त्त इव । अभिपाण्डुताम् = पाण्डुवर्णत्वम् । उपैति = गच्छति । अत्र समासोक्त्युपमयोः अङ्गाङ्गिभावेन संकरालङ्कारः ।

कोषः—'शालयः कलमाद्याश्च षष्टिकाद्याश्च पुंस्यमी' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**लटकती हुई बालियों वाला कलम नामक विशेष धान अनादरकारिणी कमलिनी से तिरस्कृत होकर, जल के साथ-साथ स्वयं सूखा जा रहा है तथा कामार्त होकर दिन-प्रतिदिन पीला सा पड़ता जा रहा है ॥ ३४ ॥

अमी समुद्धूतसरोजरेणुना हृता हृतासारकणेन वायुना ।
उपागमे दुर्चरिता इवापदां गतिं न निश्चेतुमलं शिलीमुखाः ॥ ३५ ॥

**अन्वयः—**समुद्धूतसरोजरेणुना हृतासारकणेन वायुना हृताः अमी शिलीमुखाः आपदाम् उपागमे दुर्चरिताः इव गतिं निश्चेतुं न अलम् ।

**विग्रहः—**सरोजानां रेणुः = सरोजरेणुः = समुद्धूता सरोजरेणुः येन, तेन = समुद्धूतसरोजरेणुना । हृता आसारकणाः येन तेन = हृतासारकणेन ।

**अर्थः—**समुद्धूतसरोजरेणुना = उद्भूतकमलकेसरेण । हृतासारकणेन =