किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

चतुर्थः सर्गः २३

उपात्ताम्बुकणेन । वायुना = पवनेन । हृताः = आकृष्टाः । अमी शिलीमुखाः = भ्रमराः । आपदाम् = आपत्तीनाम् । उपागमे = प्राप्ते, दुश्चरिताः = चोरादय इव, गतिम् = उपायं । निश्चेतुं = निश्चयं कर्तुं । न अलम् = न समर्थाः ।

कोषः— 'धारासम्पात आसारः' इत्यमरः । 'देशोपायगमे गतिः ।' इति वैजयन्ती ।

हिन्दी— उड़ती हुई सरोजरेणु (कमल-केसर) वाली तथा वर्षा के जलकणों से युक्त वायु द्वारा उड़ाये गये ये भौंरे, आपत्ति में पड़े हुए चोरादि दुष्टों के समान अपने रक्षोपाय का कोई निर्णय नहीं कर पा रहे थे ॥ ३५ ॥

मुखैरसौ विद्रुमभङ्गलोहितैः शिखाः पिशङ्गी कलमस्य बिभ्रती ।
शुकावलिर्व्यक्तशिरीषकोमला धनुःश्रियं गोत्रभिदोऽनुगच्छति ॥ ३६ ॥

अन्वयः— विद्रुमभङ्गलोहितैः मुखैः पिशङ्गीः कलमस्य शिखाः बिभ्रती व्यक्तशिरीषकोमला असौ शुकावलिः गोत्रभिदः धनुःश्रियम् अनुगच्छति ।

विग्रहः— विद्रुमस्य भङ्गः विद्रुमभङ्गः । विद्रुमभङ्गवल्लोहितानि तैः = विद्रुमभङ्गलोहितैः । व्यक्तशिरीषवत् कोमला = व्यक्तशिरीषकोमला । धनुषः श्रीः = धनुःश्रीस्ताम् = धनुःश्रियम् । शुकानामवलिः = शुकावलिः ।

अर्थः— विद्रुमभङ्गलोहितैः = विद्रुमखण्डवद्रक्तैः । मुखैः = आननैः । पिशङ्गीः = पिशङ्गवर्णाः । कलमस्य = शालिविशेषस्य । शिखाः = शाखाग्राणि । बिभ्रती = धारयन्ती । व्यक्तशिरीषकोमला = विकसितशिरीषसवर्णा, असौ शुकावलिः = शुकपंक्तिः । गोत्रभिदः = इन्द्रस्य । धनुःश्रियं = धनुषः शोभां । अनुगच्छति = अनुकरोति । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः— 'वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्' इत्यमरः ।

हिन्दी— प्रवाल के टुकड़ों के समान अरुण मुखों (चञ्चुओं) से पीले रंग की धान की पकी हुई बालियों को धारण करते हुए विकसित शिरीष कुसुम के समान शुकों की पंक्ति इन्द्रधनुष की शोभा को धारण कर रही थी ॥ ३६ ॥

इति कथयति तत्र नातिदूरादथ ददृशे पिहितोष्णरश्मिबिम्बः ।
विगलितजलभारशुक्लभासां निचय इवाम्बुमुचां नगाधिराजः ॥३७॥

अन्वयः— अथ तत्र इति कथयति नातिदूरात् पिहितोष्णरश्मिबिम्बः नगाधिराजः विगलितजलभारशुक्लभासाम् अम्बुमुचाम् निचयः इव ददृशे ।