किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२८ | किरातार्जुनीयम्

भुजगराजसितेन नभःश्रिता कनकराजिविराजितसानुना । समुदितं निचयेन तडित्वतीं लघयता शरदम्बुदसंहतिम् ॥ ४ ॥

अन्वयः— भुजगराजसितेन नभःश्रिता कनकराजिविराजितसानुना तडित्वतीम् शरदम्बुदसंहतिं लघयता निचयेन समुदितम् ।

विग्रहः— भुजगानां राजा भुजगराजः । भुजगराजवदसौ सितस्तेन = भुजगराजसितेन । नभः श्रयतीति तेन = नभःश्रिता । कनकस्य राज्यः कनकराज्यः, ताभिः विराजिताः सानवः यस्य तेन = कनकराजिविराजितसानुना । शरदः अम्बुदाः शरदम्बुदाः, तेषां संहतिस्ताम् = शरदम्बुदसंहतिम् ।

अर्थः— भुजगराजसितेन = शेषाहिधवलेने । नभःश्रिता = गगनस्पृशा । कनकराजिविराजितसानुना = स्वर्णरेखाशोभितसानुना । तडित्वतीं = विद्युद्युक्ताम् । शरदम्बुदसंहतिम् = शरन्मेघचयम् । लघयता = लघूकूर्वता । निचयेन = समूहेन । समुदितम् = समुद्गतम् । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः— 'कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम्' इत्यत्र निचयशब्दः शृङ्गवाची भवितुमर्हति ।

हिन्दी— शेषनाग के समान श्वेत तथा स्वर्ण रेखाओं से सुशोभित हिमालय का शिखरसमूह इतना ऊँचा है कि वह विद्युद्-युक्त, शरत्कालीन मेघमालाओं को तिरस्कृत कर रहा है ॥ ४ ॥

---

मणिमयूखचयांशुकभासुराः सुरवधूपरिभुक्तलतागृहाः । दधतमुच्चशिलान्तरगोपुराः पुर इवोदितपुष्पवना भुवः ॥ ५ ॥

अन्वयः— मणिमयूखचयांशुकभासुराः सुरवधूपरिभुक्तलतागृहाः उच्चशिलान्तरगोपुराः उदितपुष्पवनाः भुवः पुर इव दधतम् ।

विग्रहः— मणिमयूखानां चयः अंशुकानीव, तैः भासुराः = मणिमयूखचयांशुकभासुराः । सुरवधूभिः परिमुक्ताः लताः गृहा इव = सुरवधूपरिभुक्तलतागृहाः । उच्चानि शिलान्तराणि गोपुराणीव यासु ताः = उच्चशिलान्तरगोपुराः । पुष्पाणां वनानि पुष्पवनानि, उदितानि पुष्पवनानि यासु ताः = उदितपुष्पवनाः ।

अर्थः— मणिमयूखचयांशुकभासुराः = मणिकिरणसमूहवस्त्रभासुराः । सुरवधूपरिभुक्तलतागृहाः = सुराङ्गानोपमुक्तलतागृहाः । उच्चशिलान्तरगोपुराः = उच्चशिलामध्यपुरद्वाराः । उदितपुष्पवनाः = अर्जितकुसुमकाननाः । भुवः = पृथिवीः । पुरः = नगराणि । इव = सदृशम् । दधतम् = धारयन्तम् । अत्रोपमालङ्कारः ।