किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

पञ्चमः सर्गः २९

कोषः—‘किरणोस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः’ इत्यमरः।
**हिन्दी—**इस हिमालय के भूभाग नगर के समान है। ये नगर विविध रत्नों की किरणों से भासित तथा देवाङ्गनाओं द्वारा उपभुक्त लतागृहों वाले हैं। ऊँची-ऊँची शिलाओं के बीच के रिक्त स्थान उसके गोपुर (पुर द्वार) हैं और उनमें सुन्दर पुष्पवाटिकाएँ भी हैं ॥ ५ ॥

अविरतोज्झितवारिविपाण्डुभिर्विरहितैरचिरद्युतितेजसा ।
उदितपक्षमिवारतनिःस्वनैः पृथुनितम्बविलम्बिभिरम्बुदैः ॥ ६ ॥

**अन्वयः—**अविरतोज्झितवारिविपाण्डुभिः अचिरद्युतितेजसा विरहितैः आरत-निःस्वनैः पृथुनितम्बविलम्बिभिः अम्बुदैः उदितपक्षम् इव ।

**विग्रहः—**अविरतम् उज्झितवारयः, अत एव विपाण्डवश्च, तैः अविरतोज्झित-वारिविपाण्डुभिः । अचिरद्युतेस्तेजस्तेन = अचिरद्युतितेजसा । आरतं निःस्वनं येषां तैः = आरतनिःस्वनैः । पृथुभिः नितम्बविलम्बिभिः = पृथुनितम्बविलम्बिभिः । उदितानि पक्षाणि यस्य तम् उदितपक्षम् ।

**अर्थः—**अविरतोज्झितवारिविपाण्डुभिः = अविच्छिन्नोज्झितजलपाण्डुभिः । अचिरद्युतितेजसा = विद्युत्तेजसा । विरहितैः = रहितैः । आरतनिःस्वनैः = प्रशान्त-गर्जितैः । पृथुनितम्बविलम्बिभिः = महाकटकसङ्गिभिः । अम्बुदैः = घनैः । उदित-पक्षम् इव = सञ्जातपक्षमिव । स्थितम् । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—‘कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः’ इत्यमरः ।
हिन्दी — इस हिमालय के विपुल नितम्बभाग के समान भूभाग पर बादल उठते रहते हैं । ये उठे हुए बादल अविरल वर्षा करते रहने के कारण भूरे रंग के हो गये हैं। बिजली की चमक समाप्त हो जाने पर भी वे गम्भीर गर्जन कर रहें हैं । वे बादल हिमालय के नये उत्पन्न हुए पंखों के समान दिखलाई पड़ रहे हैं ॥ ६ ॥

दधतमाकरिभिः करिभिः क्षतैः समवतारसमैरसमैस्तटैः ।
विविधकामहिता महिताम्भसः स्फुटसरोजवना जवना नदीः ॥ ७ ॥

**अन्वयः—**आकरिभिः करिभिः क्षतैः समवतारसमैः असमैः तटैः महिताम्भसः विविधकामहिताः स्फुटसरोजवनाः जवनाः नदीः दधतम् ।

**विग्रहः—**समवतारेषु समाः तैः समवतारसमैः । महितानि अम्भांसि यासु,