किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

३०	किरातार्जुनीयम्

ताः = महिताम्भसः। विविधेभ्यः कामेभ्यः हिताः = विविधकामहिताः। स्फुटानि सरोजानां वनानि यासु ताः = स्फुटसरोजवनाः।

अर्थः—आकरिभिः = आकरजैः। करिभिः = गजैः। क्षतैः = नष्टैः। अमन्दारसमैः = तीर्थसमैः। असमैः = असदृशैः। तटैः = रोधोभिः। महिताम्भसः = श्लाघ्यजलाः। विविधकामहिताः = अनेककामानुकूलाः। स्फुटसरोजवनाः = विकसितकमलकाननाः। जवनाः = वेगवतीः। नदीः = सरितः। दधतम् = धारयन्तम्। अत्र यमकालङ्कारः।

कोषः—'खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्' इत्यमरः।

हिन्दी—इस हिमालय पर बहुत सी तेज बहनेवाली नदियाँ हैं। उनके तट अनेकों रत्नों की खानि तथा वे हाथियों के द्वारा नष्ट करके बराबर कर दिये गये हैं जो बड़े सुन्दर लगते हैं। हिमालय पर तीव्रता से बहने वाली नदियाँ पवित्र जलवाली एवं अनेकों कामों में हितकर हैं जिनमें खिले हुए कमलों के वन हैं॥७॥

---

नवविनिद्रजपाकुसुमतिविषां द्युतिमत्ता निकरेण महाश्मनाम्।
विहितसान्ध्यमयूखमिव क्वचिन्निचितकाञ्चनभित्तिषु सानुषु॥८॥

अन्वयः—नवविनिद्रजपाकुसुमतिविषाम् महाश्मना द्युतिमत्ता निकरेण क्वचित् निचितकाञ्चनभित्तिषु सानुषु विहितसान्ध्यमयूखमिव।

विग्रहः—नवानि विनिद्राणि जपाकुसुमानि = नवविनिद्रजपाकुसुमानि तेषां त्विष इव त्विषो येषां ते तेषाम् = नवविनिद्रजपाकुसुमतिविषाम्। निचिताः काञ्चनभित्तयो येषु, तेषु = निचितकाञ्चनभित्तिषु। सन्ध्याया भवाः सान्ध्याः। विहिताः सान्ध्याः मयूखाः यस्मिन् तम् = विहितसान्ध्यमयूखम्।

अर्थः—नवविनिद्रजपाकुसमात्वषम् = नूतनविकसितजपापुष्पकान्तीनाम्। महाश्मनाम् = मणीनाम्। द्युतिमत्ता = कान्तिमत्ता। निकरेण = समूहेन क्वचित् = कुत्रचित्। निचितकाञ्चनभित्तिषु = संघटितस्वर्णभित्तिषु। सानुषु = शृङ्गेषु। विहितसान्ध्यमयूखम् = कृतसान्ध्यकिरणम्, इव स्थितम्। अत्रात्प्रेक्षालङ्कारः।

कोषः—'ओण्ड्रपुष्पं जपापुष्पं रूपिका ताम्रपुष्पिका' इति वाग्भटः।

हिन्दी—इस हिमालय पर नवीन (ताजे) खिले हुए जपापुष्प (गुड़हल)