किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

४२	किरातार्जुनीयम्

सेचनं = मदजलसेचनं, तस्माज्जातं = मदजलसेकजम् । लीनाः अलयः यस्मिन् स = लीनालिः । सुराणां करिणस्तेषाम् = सुरकरिणाम् । कष्यते अनेन इति काषः । कपोलानां काषः = कपोलकाषः ।

अर्थः--एतस्मिन् = अस्मिन् हिमालये । अपनिद्रचूतगन्धैः = फुल्लाग्रपुष्पगन्धैः । सादृश्यम् = साम्यम् । गतं = प्राप्तम् । मदजलसेकजम् = मदजलसेचनजातम् । आमोदं = परिमलं । दधानः = बिभ्राणः । लीनालिः = संसक्तभृङ्गः । सुरकरिणां = देवनागागानाम् । कपोलकाषः = कपोलकषणस्थानं, द्रुमस्कन्धादिः । अकाले = वसन्तातिरिक्ते कालेऽपि । कोकिलान् = पिकान् । मदयति = मत्ततां नयति । अत्र विभावनालङ्कारः ।

कोषः--'आम्रश्चूतो रसालोऽसौ सहकार' इत्यमरः ।

हिन्दी—इस हिमालय पर फूली हुई आम्रमञ्जरियों की गन्ध के सदृश मदजल बहने से उत्पन्न सुरभित पवनयुक्त, भौरों से व्याप्त तथा सुरगजों के कपोलों से घषित वृक्षादि स्थान वसन्त काल न होने पर भी कोयलों को मतवाली बना देते हैं। अर्थात् उपर्युक्त सुगन्ध से प्रभावित होकर अकाल में ही कोयलें कूकने लगती हैं ॥ २६ ॥

सनाक्ववनितं नितम्बरुचिरं चिरं सुनिनदंनदैर्वृतममुम् ।
मता फणवतोऽवतो रसपरापरास्तवसुधा सुधाऽधिवसति ॥ २७ ॥

अन्वयः—सनाक्ववनितं नितम्बरुचिरं सुनिनदैः नदैः वृतम् अमुम् अवतः फणवतः मता रसपरापरास्तवसुधा सुधा चिरम् अधिवसति ।

विग्रहः—नाकस्य वनिताः = नाकवनिताः । नाकवनिताभिः सहितस्तं = सनाक्ववनितम् । नितम्बैः रुचिरम् = नितम्बरुचिरम् । सुन्दरैः निनदैः = सुनिनदैः । रसेन परा परास्ता वसुधा = रसपरापरास्तवसुधा ।

अर्थः—सनाक्ववनितं = साप्सरस्कम् । नितम्बरुचिरं = कतकरुचिरम् । सुनिनदैः = सुघोषैः । नदैः = सरिद्भिः । वृतम् = युक्तम् । अमुम् = इमं हिमालयम् । अवतः = अधोलोकरक्षकस्य । फणवतः = नागराजस्य वासुकेः । मता = इष्टा । रसपरा = स्वादोत्कृष्टा । परास्तवसुधा = त्यक्तभूलोका । सुधा = अमृतम् । चिरम् अधिवसति = वसति । अत्र समासोक्तिरलङ्कारः, जलोद्धतगतिर्वृत्तञ्च ।

कोषः—'विहायसोऽपि नाकोऽपि द्युरपि स्यात्तदव्ययम्' । इत्यमरः ।