किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

५६ | किरातार्जुनीयम्

विग्रहः- कषणेन यः कम्पस्तेन निरस्ताः महाहयः येभ्यस्तैः = कषणकम्पनिरस्तमहाहिभिः । विमत्ता मतंगजाः विमत्तमतंगजास्तैः । क्षणं विमत्तमतङ्गजैः वर्जितास्तैः = क्षणविमत्तमतङ्गजबर्जितैः । मदेन स्नपितास्तैः = मदस्नपितैः ।

अर्थः- इह = अत्र पर्वते । कषणकम्पनिरस्तमहाहिभिः = कण्डूयनकम्पदूरीकृतमहासर्पैः । क्षणविमत्तमतङ्गजबर्जितैः = क्षणं मत्तगजहीनः । मदस्नपितैः = मदजलसिक्तैः । हरिचन्दनैः = चन्दनपादपैः । सुरगजस्य = ऐरावतस्य । गतै = गमनम् । अनुमीयते = कल्प्यते । अत्र हरिचन्दनविशेषणैः काव्यलिङ्गमून्नेयम् ।

कोषः- 'सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम्' इत्यमरः ।

हिन्दी- इस पर्वत पर मतवाले हाथियों के (खुजली मिटाने की) रगड़ (घर्षण) से उत्पन्न कम्पन के द्वारा चन्दन पादपों से साँप पृथक् हो गये हैं तथा क्षण भर के लिए वे मतवाले हाथी भी यहाँ से अन्यत्र चले गये हैं । ऐसी दशा में उन हरिचन्दन पादपों से टपकते हुए मदजल को देखकर यह अनुमान हो रहा है कि यहाँ ऐरावत आया होगा ॥ ४७ ॥

जलदजालघनैरासिताश्मनामुपहतप्रचयैरह मरीचिभिः । भवति दीप्तिरदीपितकन्दरा तिमिरसंवलितेव विवस्वतः ॥ ४८ ॥

अन्वयः- इह जलदजालघनैः असिताश्मनाम् मरीचिभिः उपहतप्रचया अदीपितकन्दरा विवस्वतः दीप्तिः तिमिरसंवलिता इव भवति ।

विग्रहः- जलदानां जालघनैः = जलदजालघनैः । असिताः अश्मानः = असिताश्मानस्तेषाम् = असिताश्मनाम् । उपहतः प्रचयः यया सा उपहतप्रचया । न दीपिताः कन्दराः यया सा = अदीपितकन्दरा । तिमिरेण संवलिता = तिमिरसंवलिता ।

अर्थः- इह = अत्र पर्वते । जलदजालघनैः = सघनघनैः । असिताश्मनाम् = नीलमणीनाम् । मरीचिभिः = दीधितिभिः । उपहतप्रचया = विघटितसंघाता । अदीपितकन्दरा = अप्रकाशितगह्वरा । विवस्वतः = भानोः । दीप्तिः = प्रकाशः । तिमिरसंवलिता = तिमिराच्छन्ना इव भवति । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः- 'भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम्' इत्यमरः ।