किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

श्रियः कुरुणामधिपस्य पालनीं प्रजासु वृत्तिं यमयुङ्क्त वेदितुम्।
स वर्णिलिङ्गी विदितः समाययौ युधिष्ठिरं द्वैतवने वनेचरः॥ १॥

श्रिय इति। आदितः श्रीशब्दप्रयोगाद्गर्णार्णाद्गणगणादिशुद्धिर्नात्रातीवोपयुज्यते। तदुक्तम्-‘देवतावाचकाः शब्दा ये च भद्रादिवाचकाः। ते सर्वे नैव निन्द्याः स्युर्लिपितो गणतोऽपि वा’ इति। कुरूणां निवासाः कुरवो जनपदाः। ‘तस्य निवासः’ इत्यणप्रत्ययः। जनपदे लुप्। तेषामधिपस्य सम्बन्धिनीम्। शेषे षष्ठी। श्रियो राजलक्ष्म्याः ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ इति कर्मणि षष्ठी। पाल्यतेऽनयेति पालनी ताम्। प्रतिष्ठापिकामित्यर्थः। प्रजारागमूलत्वात्सम्पद इति भावः। ‘करणाधिकरणयोश्च’ इति करणे ल्युट्। ‘टिड्ढाणञ्—’ इत्यादिना ङीप्। प्रजासु जनेषु विषये। ‘प्रजा स्यात्सन्ततौ जने’ इत्यमरः। वृत्तिं व्यवहारं ज्ञातुं यं वनेचरमयुङ्क्त नियुक्तवान्। वर्णः प्रशस्तिरस्यास्तीति वर्णी ब्रह्मचारी। यदुक्तम्— ‘स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिर्वृतिरेव च ॥ एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनिषिणः। विपरीतं ब्रह्मचर्यमेतदेवाष्टलक्षणम्। एतदष्टविधमैथुनाभावः प्रशस्तिः। ‘वर्णाद् ब्रह्मचारिणि’ इतीनिप्रत्ययः। तस्य लिङ्गं चिह्नमस्यास्तीति वर्णिलिङ्गी। ब्रह्मचारिवेषवानित्यर्थः। स नियुक्तः वने चरतीति वनेचर किरातः। ‘भेदाकिरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयाः’ इत्यमरः। ‘चरेष्ट’ इति टप्रत्ययः। ‘तत्पुरुषे कृति बहुलम्’ इत्युलुक्। विदितं वदनमस्यास्तीति विदितः। ‘परवृत्तान्तज्ञानवानित्यर्थः। ‘अर्शआदिभ्योऽच्’ इत्यच्प्रत्ययः। उभयत्रापि ‘पीता गावः’ ‘भुक्ता ब्राह्मणाः’ विभक्ता भ्रातरः’ इत्यादिवत्साधुत्वम्। न तु कर्तरि क्तः। सकर्मकेभ्यस्तस्य विधानाभावात्। अत एव भाष्यकारः— अकारो मत्वर्थीयः विभक्तमेषामस्तीति ‘विभक्ताः’ पीतमेषामस्तीति पीताः’ इति सर्वत्र। अथवात्तरपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः। विभक्तधना विभक्ताः, पीतोदकाः पीता इति। अत्र लोपशब्दार्थमाह कैयटः- ‘गम्यार्थस्याप्रयोग एव लोपोऽभिमतः। ‘विभक्ता भ्रातरः’ इत्यत्र च धनस्य यद्विभक्तत्वं तद्भ्रातृषूपचरितम्। ‘पीतोदका गावः’ इत्यत्राप्युदकस्य पीतत्वं गोष्वारोप्यते इति। तद्वदत्रापि वृत्तिगतं विदित्वं वेदित्त्वं वेदितरि वनेचर उपचर्यते। एतेन ‘वनाय पीतप्रतिबद्धवत्साम्’, पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या ‘एवमादयो व्याख्याताः अथवा विदितवान्। अकर्मकादप्यविविक्षिते कर्मणि कर्तरि क्तः। यथा ‘आसितः कर्त्ता’ इत्यादौ। यथाहूः— ‘धातोरर्थान्तरे