किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ३

वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात् । प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया' ।। इति द्वैतवने द्वैताख्ये तपोवने । यद्वा द्वे इते गते यस्मात्तद् द्वीतम् । तच्च तद्वनञ्च तस्मिन् । शोकमोहादिवर्जित इत्यर्थः। युधि रणे स्थिरं युधिष्ठिरं धर्मराजम् 'हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् इत्यलुक् । 'गवियुधिभ्यां स्थिरः' इति षत्वम् । समाययौ सम्प्राप्तवान् । अत्र 'वने वनेचरः इति द्वयोः स्वरव्यञ्जनसमुदाययोरेकदैवावृत्त्यनुप्रासो नामालङ्कारः। अस्मिन्सर्गे वंशस्थवृत्तम् तल्लक्षणम्- 'जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ' इति ॥१॥

या नीलाम्बुदसन्निभा भगवती संसारतापान्वितान्
सद्यश्चञ्चलदृष्टिकोणकिरणैरालोक्य गर्जद्गिरा ।
कारुण्यामृतधारया विदधती मोहान्वितान् प्राणिनो
भक्तत्राणपरायणा विजयते जाग्रत्प्रभावा शिवा ।।

अन्वयः- कुरूणाम्, अधिपस्य, श्रियः, पालनीं प्रजासु, वृत्तिम्, वेदितुम्, यम्, अयुङ्क, सः, वर्णिलिङ्गी, विदितः, वनेचर, द्वैतवने, युधिष्ठिरं, समाययौ ॥१॥

**सुधा-**कुरूणाम्=कुरुसंज्ञकभूनिवासप्रसिद्धदेशानाम् (यथोक्तं शब्दकल्पद्रुमे 'कुरुः धार्तराष्ट्रपाण्डवानां पूर्वपुरुषः' यथा- 'योजमीढसुतस्त्वन्य ऋक्षः संवरणस्ततः। तपस्यां सूर्यकन्यायां कुरुक्षेत्रपतिः कुरुः। परीक्षित् सधनुर्जह्नुर्निषधाद्यः कुरोः सुताः॥' अत्रसंज्ञकदेशानामिति न युक्तम्, यतः कुरुवर्षन्तु, सिद्धपुरसमीपेर्वर्त्तते, तंतु भारतवर्षान्तर्गतं न, प्रत्युत भारतदेशादुत्तरस्यां किन्नरहरिवर्षरम्यक हिरण्मयवर्षेऽप्यऽनन्तरं कुरुवर्षमस्तीति सिद्धान्तशिरोमणेर्गोलाध्याये भुवनकोशे भास्कराचार्यैरन्यैश्च भूगोलवर्णनशीलैरवर्णि)। अधिपस्य = स्वामिनः, दुर्योधनस्येति शेषः। श्रियः = राजसम्पदः, सम्बन्धिनीं, पालनीं=सकलनियमसेवनीं, प्रजासु = जनेषु तदङ्गान्तर्गतिष्विति शेषः। वृत्तिम् = व्यवहारम्, वा वार्त्ताम्, वेदितुम् = विज्ञातुम्, यम् = अज्ञातनामानम् वनेचरमिति शेषः। अयुङ्क्त = नियुक्तवान्, सः = मान्यः, वर्णिलिङ्गी = ब्रह्मचारित्वरूपधारी, 'नान्यो मां लोकप्रकृतिपरीक्षकं जानातु, अपि तु, साधुरूपमवलोक्य मत्तः किमप्यनाशङ्क्य स्वयथार्थं स्वभावं प्रकाशयतु, इतिधिया कपटब्रह्मचारिवेषधर इत्यर्थः। विदितः = ज्ञाताखिलज्ञातव्य वनेचरः = आरण्यकः, द्वैतवने = एतन्नाम्ना विदिते विपिने, युधिष्ठिरम् = ज्येष्ठपाण्डवमेतन्नामानम् प्रति समाययौ = समागतः।