किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

षष्ठः सर्गः । ६३

**अन्वयः—**उदितोपलस्खलनसंवलिताः स्फुटहंससारसविरावयुजः अनुवप्रम् अपाम् ध्वनयः अस्य माङ्गलिकतूर्यकृताम् मुदम् प्रतेनुः ।

**विग्रहः—**उदितानि उपलानि = उदितोपलानि, तेषु, स्खलनम्, तेन संवलिताः = उदितोपलस्खलनसंवलिताः । हंसानां सारसानाञ्च विरावाः हंस-सारसविरावास्तैः । स्फुटैः हंससारसविरावैः युज्यन्ते इति स्फुटितहंससारस-विरावयुजः । मङ्गलं प्रयोजनं येषां तं = माङ्गलिकास्तै । तूर्यैः कृताम् = माङ्ग-लिकतूर्यकृताम् ।

**अर्थः—**उदितोपलस्खलनसंवलिताः = उन्नतपाषाणप्रतिघातचूर्णिताः । स्फुट-हंससारसविरावयुजः = हंससारसपक्षिकूजनयुक्ताः । अनुवप्रम् = उच्चस्थानात्पत-ताम् । अपाम् = जलानाम् । ध्वनयः = स्वराः । अस्य = अर्जुनस्य । माङ्गलिक-तूर्यकृताम् = मङ्गलकाले तूर्यवाद्यकृताम्, मुदम् = मोदम् । प्रतेनुः = विस्तार-यामासुः । अत्र निदर्शनालङ्कारः ।

कोषः—‘पुष्कराह्वस्तु सारसः’ इत्यमरः ।

**हिन्दी—**उन्नत पाषाणों से टकराकर छिन्न-भिन्न हुई, स्पष्ट हंसों और सारसों के कूजन से युक्त ऊँचे से नीचे की ओर गिरने वाले जल की कलकल ध्वनियों ने अर्जुन के माङ्गलिक काल में होनेवाले मृदङ्गादि वाद्य घोषों से जनित मोद की अभिवृद्धि की ॥ ४ ॥

अवरुग्णतुङ्गसुरदारुतरौ निचये पुरः सुरसरित्पयसाम् ।
स ददर्श वेतसवनाचरितां प्रणति बलीयसि समृद्धिकरोम् ॥ ५ ॥

**अन्वयः—**सः पुरः अवरुग्णतुङ्गसुरदारुतरौ बलीयसि सुरसरित्पयसां निचये वेतसवनाचरितां समृद्धिकरीं प्रणति ददर्श ।

**विग्रहः—**तुङ्गश्चासौ सुरदारुस्तस्मिन्, अवरुग्णे तुङ्गसुरदारुतरो इति = अवरुग्णतुङ्गसुरदारुतरौ । सुरसरितः पयांसि = सुरसरित्पयांसि, तेषां = सुरसरि-त्पयसाम् । वेतसवनेन आचरिता, ताम् = वेतसवनाचरिताम् । समृद्धिं करोतीति समृद्धिकरी ताम् = समृद्धिकरीम् ।

**अर्थः—**सः = अर्जुनः । पुरः = अग्रे । अवरुग्णतुङ्गसुरदारुतरौ = भग्नोन्नत-देवदारुवृक्षे । बलीयसि = बलवत्तरे । सुरसरित्पयसां = गङ्गाजलानाम् । निचये = राशौ । वेतसवनाचरिताम् = वानीरवनाचरिताम् । समृद्धिकरीम् = श्रेयस्करीम् । प्रणति = नतिम् । ददर्श अवलोकयामास ।