किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

६४ किरातार्जुनीयम्

कोषः—'रथ्याभ्रपुष्पविदुलशीतवानीरवञ्जुलाः' इत्यमरः।

हिन्दी—अर्जुन ने सामने ही गङ्गाजल में ऊँचे-ऊँचे देवदारु वृक्षों की टूटी [हुई शाखाओं को इस प्रकार उछलते-डूबते देखा जैसे कि वे झुकी हुई बेंतप्रताओं की भाँति कल्याणकारिणी प्रणतियाँ हों ॥ ५ ॥

प्रबभूव नालमवलोकयितुं परितः सरोजरजसारुणितम् ।
सरिदुत्तरीयमिव संहतिमत्स तरङ्गरङ्गि कलहंसकुलम् ॥ ६ ॥

अन्वयः—सः परितः सरोजरजसा अरुणितम् संहतिमत् तरङ्गरङ्गि सरिदुत्तरीयम् इव कलहंसकुलम् अवलोकयितुम् अलम् न प्रबभूव ।

विग्रहः—सरोजानां रजस्तेन = सरोजरजसा । तरङ्गैः रङ्गि = तरङ्गरङ्गि । कलहंसानां कुलम् = कलहंसकुलम् ।

अर्थः—सः = अर्जुनः । परितः = अभितः । सरोजरजसा = कमलपरागेण । अरुणितम् = पाटलितम् । संहतिमत् = नीरन्ध्रम् । तरङ्गरङ्गि = ऊर्मिशोभि । सरिदुत्तरीयम् इव = नदीस्तनांशुकसदृशम् । कलहंसकुलम् = कादम्बकुलम् । अवलोकयितुम् = द्रष्टुम् । अलम् = अत्यर्थम् । न प्रबभूव = न शशाक ।

कोष—'कादम्बः कलहंसः स्यात्' इत्यमरः ।

हिन्दी—वह (अर्जुन) चारों ओर कमलरज से रंगे हुए, अभिन्न तथा जलतरंगों से शोभित, गङ्गा के उत्तरीय के समान बने हुए हंससमूह को अधिक समय तक देखने में समर्थ नहीं हो सके ।

दधति क्षतीः परिणतद्विरदे मुदितालियोषिति मदस्रुतिभिः।
अधिकां स रोधसि बबन्ध धृतिं महते रुजन्नपि गुणाय महान् ॥ ७ ॥

अन्वयः—सः क्षतीः दधति परिणतद्विरदे मदस्रुतिभिः मुदितालियोषिति रोधसि अधिकां धृतिं बबन्ध । महान् रुजन् अपि महते गुणाय ।

विग्रहः—परिणताः द्विरदाः यस्मिंस्तस्मिन् = परिणतद्विरदे । मदानां स्रुतयः ताभिः = मदस्रुतिभिः । मुदिताः अलियोषितः यस्मिंस्तस्मिन् मुदितालियोषिति ।

अर्थः—सः = अर्जुनः । क्षतीः = क्षतानि । दधति = धारयति । परिणतद्विरदे = तिर्यग्दन्तप्रहारिद्विरदे । मदस्रुतिभिः = मदस्रवणैः । मुदितालियोषिति = प्रसन्नभ्रमरस्त्रीजने । रोधसि = तटे । अधिकाम् = महतीं । धृतिम् = प्रीतिम् ।