किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

७६	किरातार्जुनीयम्

गमयता = प्रापयता। प्रतिनिशं = निशिनिशि । शयनीयतां = तल्पत्वम् । उपयती = गतवती, वसुधां = भूमिम् । मृदुभिः = कोमलैः । तृणैः = घासादिभिः । स्तृणयता = आच्छादयता।

कोषः—‘वसुधोर्वी वसुन्धरा’ इत्यमरः ।

**हिन्दी:—**तप के प्रभाव से अर्जुन के द्वारा (पूजार्थ) फूल चुनते समय ऊँचे-ऊँचे नवपल्लवों तथा फूलों से लदे हुए वृक्ष भी झुक आते थे । शयनस्थली बनी हुई वसुधा प्रतिरात्रि कोमल घास से आच्छादित होकर अर्जुन के लिये आनन्ददायक पलंग के समान हो जाती थी ॥ २६ ॥

---

पतितेरपेतजलदान्नभसः पृषतेरपां शमयता च रजः ।
स दयालुनेव परिगाढकृशः परिचर्ययाऽनुजगृहे तपसा ॥ २७ ॥

**अन्वयः—**अपेतजलदात् नभसः पतितैः अपां पृषतैः रजः च शमयता तपसा दयालुना इव परिगाढकृशः सः परिचर्यया अनुजगृहे ।

**विग्रहः—**अपेतः जलदः यस्मात्, तस्मात् = अपेतजलदात् । दयते तच्छीलं = दयालुः तेन = दयालुना । परिगाढं कृशः यः सः = परिगाढकृशः ।

**अर्थः—**अपेतजलदात् = निरभ्रात् । नभसः = आकाशात् । पतितैः = पतनशीलैः । अपा = जलानां । पृषतैः = बिन्दुभिः । रजः = धूलिम् । च । शमयता = शमनं कुर्वता । तपसा = तपश्चरणेन । दयालुना इव = कृपालुना सदृशः । परिगाढकृशः = अतीवशोणः । सः = अर्जुनः । परिचर्यया = शुश्रूषया । अनुजगृहे = अनुगृहीतः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

**हिन्दी:—**अर्जुन की तपस्या ने निरभ्राकाश से जल की बूँदें टपका कर धूल को शान्त कर दिया था । इस प्रकार सेवा-शुश्रूषा के द्वारा दयालु पुरुष के समान अत्यन्त दुर्बल बने हुए अर्जुन को उसने अनुगृहीत कर दिया ॥ २७ ॥

---

महते फलाय तदवेक्ष्य शिवं विकसन्निमित्तकुसुमं स पुरः ।
न जगाम विस्मयवशं वशिनां न निहन्ति धैर्यमनुभावगुणः ॥ २८ ॥

**अन्वयः—**सः महते फलाय तत् शिवम् विकसन्निमित्तकुसुमं पुरः अवेक्ष्य विस्मयवशं न जगाम । वशिनाम् अनुभावगुणः धैर्यम् न निहन्ति ।

**विग्रहः—**विकसत् तन्निमित्तम् एव कुसुमम् तत् = विकसन्निमित्तकुसुमम् । विस्मयस्य वशं = विस्मयवशम् । अनुभाव एव गुणः = अनुभावगुणः ।