किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सप्तमः सर्गः ९५

अन्वयः— सिन्दूरैः कृतरुचयः सहैमकक्ष्याः स्रोतोभिः मदं क्षरन्तः त्रिदशगजाः अरुणांशुरागभिन्नैः वर्षद्भिः स्फुरितशतह्रदैः पयोदैः सादृश्यम् ययुः ।

विग्रहः— कृताः रुचयाः यैस्ते = कृतरुचयः । सह हेम्नः कक्ष्याभिरिति = सहैमकक्ष्याः । त्रिदशानां गजाः = त्रिदशगजाः । अरुणांशोः रागेण भिन्नास्तैः = अरुणांशुरागभिन्नैः । स्फुरिताः शतह्रदाः यत्र तैः = स्फुरितशतह्रदैः ।

अर्थः— सिन्दूरैः = नागसम्भवनामरागद्रव्यैः । कृतरुचयः = अलङ्कृताः । सहैमकक्ष्याः = सस्वर्णमध्यगजवन्धाः । स्रोतोभिः = सप्तमदनाडोभिः । मदं = मदजलम् । क्षरन्तः = वर्षन्तः । त्रिदशगजाः = देवगजाः । अरुणांशुरागभिन्नैः = सूर्यकिरणारुण्यभिन्नैः । वर्षद्भिः = क्षरद्भिः । स्फुरितशतह्रदैः = स्फुरिततडित्कैः । पयोदैः = जलधरैः । सादृश्यम् । ययुः = जग्मुः । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः— 'सिन्दूरं नागसम्भवम्' इत्यमरः । 'कक्ष्याः प्रकोष्ठे हर्म्यादिः काञ्च्यान् मध्येभवन्धने' इत्यमरः ।

हिन्दी — सिन्दूर से सुशोभित, स्वर्ण-शृङ्खलायुक्त, मदनाडियों से मद टपकाते हुए देवताओं के हाथी, सूर्य की किरणों से व्याप्त, चमकती हुई बिजली वाले बरसते हुए बादलों के समान दिखलाई दे रहे थे ॥ ८ ॥

---

अत्यर्थं दुरुपसदादुपैत्य दूरं पर्यन्तादहिममयूखमण्डलस्य ।
आशानामुपरचितामिवैकवेणीं रम्योर्मि त्रिदशनदीं ययुर्बलानि॥ ९ ॥

अन्वयः— बलानि अत्यर्थं दुरुपसदात् अहिममयूखमण्डलस्य पर्यन्तात् दूरम् उपेत्य आशानाम् उपरचिताम् एकवेणीम् इव रम्योर्मिम् त्रिदशनदीं ययुः ।

विग्रहः— दुःखेन्योपसदस्तस्मात् = दुरुपसदात् । अहिमं मयूखानां मण्डलं यस्य तस्य = अहिममयूतमण्डलस्य । एकावेणी = एकवेणी ताम् = एकवेणीम् । रम्याः ऊर्मयः यस्यास्तान् = रम्योर्मिम् । त्रिदशानां नदी ताम् = त्रिदशनदीम् ।

अर्थः— बलानि = सैन्यानि । अत्यर्थम् = अत्यन्तम् । दुरुपसदात् = दुःसहात् । अहिममयूखमण्डलस्य = तप्तकिरणमण्डलस्य सूर्यस्य । पर्यन्तात् = समीपात् । दूरम् = दूरदेशम् । उपेत्य = गत्वा । आशानाम् = दिशाम् । उपरचिताम् = गुम्फिताम् । एकवेणीम् इव = एकवेणीसदृशीम । रम्योर्मिम् = रमणीयतरङ्गाम् । त्रिदशनदीम् = मन्दाकिनीम् । ययुः = जग्मुः ।