किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सप्तमः सर्गः १०५

घनरवशङ्कया = मेघगर्जितभ्रान्त्या । उद्ग्रीवैः = कृतोच्चग्रीवैः । मयूरैः = केकिभिः । सोत्कण्ठम् = उत्कण्ठया सहितम् । उपशुश्रुवे = उपश्रुतः । अत्र भ्रान्तिमदलंकारः ।

कोषः—'प्रवाहो निर्झरो झरः' इत्यमरः । 'भूमिरूर्ध्वमभित्यका' इत्यमरः । 'मन्द्रस्तु गम्भीर' इत्यमरः ।

हिन्दी—कल कल निनाद करते हुए झरनों से युक्त, पर्वत की ऊँची भूमि पर गम्भीर प्रतिध्वनि से बढ़ती हुई रथों की ध्वनि को घन-गर्जन की शंका से मयूरों ने गर्दन ऊपर उठा-उठाकर बड़ी उत्कण्ठा से सुना ॥ २२ ॥

सम्भिन्नमविरलपातिभिर्मयूखै-
र्नीलानां भृशमुपमेखलं मणीनाम् ।
विच्छिन्नामिव वनिता नभोऽन्तराले
वप्राम्भःस्रुतिमवलोकयाम्बभूवुः ॥ २३ ॥

अन्वयः—अविरलपातिभिः उपमेखलं नीलानां मणीनां मयूखैः भृशं सम्भिन्नां नभोऽन्तराले विच्छिन्नाम् इव वप्राम्भःस्रुतिम् वनिताः अवलोकयाम्बभूवुः ।

विग्रहः—अविरलं पतन्तीति तैरविरलपातिभिः । मेखलानां निकटे = उपमेखलम् । नभसः अन्तराले = नभोऽन्तराले । वप्राणामम्भांसि तेषां स्रुतिस्ताम् = वप्राम्भःस्रुतिम् ।

अर्थः—अविरलपातिभिः = निरन्तरप्रसारिभिः । उपमेखलं = तटेषु । नीलानाम् = असितानाम् । मणीनाम् = विद्रुमादीनाम् । मयूखैः = किरणैः । भृशम् = महत् । सम्भिन्नाम् = एकीभूताम् । नभोऽन्तराले = वियदन्तराले । विच्छिन्नाम् = प्रच्छन्नाम् । इव । वप्राम्भःस्रुतिं = वप्रोदकधाराम् । वनिताः = अप्सरसः । अवलोकयाम्बभूवुः = अवलोकयामासुः । अत्र सङ्करालङ्कारः ।

कोषः—'श्रोणिस्थानेऽद्रिकटके कटिबन्धेऽसिबन्धने' इति यादवः ।

हिन्दी—सुरसुन्दरियों ने ऊपर से नीचे की ओर अविरल गति से बहते हुए झरनों को देखा कि वे आकाश के अन्तराल में अदृश्य से दिखाई पड़ने लगे क्योंकि इन्द्रकील पर्वत के निचले भाग में नीलमणियों की किरणें बराबर निकल रहीं थीं अतः झरनों का प्रवाह भी नीला-सा लग रहा था ॥ २३ ॥