किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१०४ | किरातार्जुननीयम्

विग्रहः— महांश्चासावद्रिस्तस्य महाद्रेः। समं च विषमं च, तयोः समाहारः, तस्मिन् = समविषमे। अभिपतनमभिपातस्तस्य लाघवम् = अभिपतनलाघवम्। वियति अभिपतनलाघवं तेन वियदभिपतनलाघवेन। खुराणां पदवी = खुरपदवी। नद्यः समीपे = उपनदि। सिकता सन्त्येषु तेषु = सैकतेषु। समग्रस्य भावः = सामग्री।

अर्थः— महाद्रेः नगराजस्य। उत्सङ्गे = क्रोडे, मूर्ध्नि वा। समविषमे = निम्नोन्नते। वियदभिपातलाघवेन = गगनसंचारपाटवेन। समम् = एकरूपम्। क्रान्तानाम् = गच्छताम्। तुरङ्गमाणाम् = अश्वानाम्। खुरपदवी = खुरपंक्तिः। उपनदि = नदीसमीपे। सैकतेषु = पुलिनेषु। आमूलात् = मूलमारभ्य। सामग्री = साकल्यम्। लेभे = प्राप।

कोषः— 'अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः' इत्यमरः।

हिन्दी— उस महान् इन्द्रकील के ऊबड़-खाबड़ शिखर पर पहुँच कर वे घोड़े आकाशमार्ग से चलने में सुविधा के कारण शीघ्रता से सुरनदी तट पर पहुँच गये। सुरनदी के रेतीले तट ऊबड़-खाबड़ विषम थे अतः तट पर घोड़ों के खुर आदि से अन्त तक नहीं दिखलाई दे रहे थे ॥ २१ ॥

सध्वानं निपतितनिर्झरासु मन्द्रैः सम्मूर्च्छत्प्रतिनिनदैरधित्यकासु। उद्ग्रीवैर्घनरवशङ्कया मयूरैः सोत्कण्ठं ध्वनिरुपशुश्रुवे रथानाम् ॥ २२ ॥

अन्वयः— सध्वानं निपतितनिर्झरासु अधित्यकासु मन्द्रैः प्रतिनिनदैः सम्मूर्च्छन् रथानां ध्वनिः घनरवशङ्कया उद्ग्रीवैः मयूरैः सोत्कण्ठम् उपशुश्रुवे।

विग्रहः— ध्वननं ध्वानस्तेन सहितम् = सध्वानम्। निपतिताः निर्झराः यासु, तासु = निपतितनिर्झरासु। निनदैः = प्रतिनिनदैः। घनानां रवः, तस्य शङ्का तया = घनरवशङ्कया। उद् ऊर्ध्वं ग्रीवा = उद्ग्रीवैः। उत्कण्ठया सहितं सोत्कण्ठम्।

अर्थः— सध्वानम् = सशब्दम्। निपतितनिर्झरासु = पतितप्रवाहासु। अधित्यकासु = पर्वतोच्चभूमिषु। मन्द्रैः = गम्भीरैः। प्रतिनिनदैः = प्रतिध्वनिभिः। सम्मूर्च्छन् = वर्धमानः। रथानाम् = देवाङ्गनारथयानानाम्। ध्वनिः = शब्दः।