भारतकोश
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

पृष्ठ 361, कुल 707 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 361

सप्तमः सर्गः १०३

हिन्दी—रथों में जुते हुए वे घोड़े आकाश से इन्द्रकील पर्वत तक पुल के समान बने हुए घनपटल से ढालू होने के कारण शीघ्रता से उतरते हुए बड़ी कठिनता से रथों को पृथ्वी पर पहुँचा सके। रस्सियों के खिचाव के कारण उन घोड़ों के नथुने टेढ़े पड़ गये थे और अंगों के अग्रभाग से रथ खींचने के कारण उनके शरीर भी झुके हुए थे ॥ १९ ॥

माहेन्द्रं नगमभितः करेणुवर्याः पर्यन्तस्थितजलदा दिवः पतन्तः ।
सादृश्यं निलयननिष्प्रकम्पपक्षैराजग्मुर्जलनिधिशायिभिर्नगेन्द्रैः ॥ २० ॥

अन्वयः—माहेन्द्रं नगम् अभितः दिवः पतन्तः पर्यन्तस्थितजलदाः करेणुवर्याः निलयननिष्प्रकम्पपक्षैः जलनिधिशायिभिः नगेन्द्रैः सादृश्यम् आजग्मुः ।

विग्रहः—महेन्द्रस्यायं माहेन्द्रस्तम् = माहेन्द्रम्। पर्यन्तस्थिताः जलदाः येषां ते = पर्यन्तस्थितजलदाः। करेणुषु वर्याः = करेणुवर्याः। निष्प्रकम्पा पक्षाः येषां तैः = निष्प्रकम्पपक्षैः, निलयने निष्प्रकम्पपक्षैरिति = निलयननिष्प्रकम्पपक्षैः। जलनिधौ शेरते इति तैः = जलनिधिशायिभिः। नगानामिन्द्रास्तैः = नगेन्द्रैः ।

अर्थः—माहेन्द्रम् नगम् = इन्द्रकीलपर्वतम्। अभितः = परितः। दिवः = अन्तरिक्षात्। पतन्तः = निपन्तन्तः। पर्यन्तस्थितजलदाः = पार्श्वस्थितधनाः। करेणुवर्याः = श्रेष्ठगजाः। निलयननिष्प्रकम्पक्षैः = स्थाने निश्चलपत्रैः। जलनिधिशायिभिः = समुद्रनिलीनैः। नगेन्द्रैः = मैनाकादिपर्वतः। सादृश्यम् = साम्यम्। आजग्मुः = प्रापुः। अत्रोपमालङ्कारः।

कोषः—‘हेमकूटयो नगाः’ इत्यमरः।

हिन्दीः—इन्द्रकील पर्वत पर चारो ओर से उतरते हुए वे देवताओं के हाथी जिनके दोनों पावों में बादल चिपके हुए से दिखलाई दे रहे थे, समुद्र में शयन करने वाले पंखयुक्त पर्वतों में (नाकादि) के समान मालूम होते थे जिनके पंख अपने स्थानों पर चिपके हुए से स्थिर थे ॥ २० ॥

उत्संगे समविषमे समं महाद्रेः क्रान्तानां वियदभिपातलाघवेन ।
आमूलादुपमदि सैकतेषु लेभे सामग्री खुरपदवी तुरङ्गमाणाम् ॥२१॥

अन्वयः—महाद्रेः उत्संगे समविषमे वियदभिपातलाघवेन समम् क्रान्तानां तुरङ्गमाणाम् खुरपदवी उपनदी सैकतेषु आमूलात् सामग्री लेभे।