किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

११६ | किरातार्जुनीयम्

वर्षताम् । वारणानाम् = गजानाम् । व्यवहितभूरिपुष्पगन्धः = तिरस्कृतबहुलकुसुम- गन्धः । भिन्नैलासुरभिम् = फुल्लैलावत सुगन्धिम् । आमोदं = परिमलम् । उवाह = वहतिस्म ।

कोषः—'पृथ्वोका चन्द्रबालैला' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**देवसेना के हाथी अपनी मदनाड़ियों से निरन्तर मदजल बहा रहे थे जिसके कारण सेना के द्वारा उड़ाई गई सम्पूर्ण धूलि बैठ गई । इस प्रकार हाथियों की मदगन्ध अनेक पुष्पों की गन्ध को भी तिरस्कृत कर रही थी । इलायची (फूली हुई) के समान गन्ध को गन्धवाही पवन बहा रहा था ॥ ३८ ॥

सादृश्यं दधति गभीरमेघघोषैरुन्निद्रक्षुभितमृगाधिपश्रुतानि ।
आतेनुश्चकितचकोरनीलकण्ठान् कच्छान्तानमरमहेभवृंहितानि ॥३९॥

**अन्वयः—**गम्भीरमेघघोषैः सादृश्यं दधति उन्निद्रक्षुभितमृगाधिपश्रुतानि अमरमहेभवृंहितानि कच्छान्तान् चकितचकोरनीलकण्ठान् आतेनुः ।

**विग्रहः—**गभीरैः मेघघोषैः = गभीरमेघघोषैः । उन्निद्राः क्षुभिताः ये मृगाधिपास्तैः श्रुतानि = उन्निद्रक्षुभितमृगाधिपश्रुतानि । महान्तः इभाः महेभाः । अमराणां महेभास्तेषां वृंहितानि = अमरमहेभवृंहितानि । चकिताश्चकोराः नीलकण्ठाश्च येषु तान् = चकितचकोरनीलकण्ठान् ।

**अर्थः—**गम्भीरमेघघोषैः = सान्द्रघनगर्जितैः । सादृश्यम् = साम्यम्, दधति = धारयन्ति । उन्निद्रक्षुभितमृगाधिपश्रुतानि = प्रबुद्धसंरब्धसिंहाकलितानि । अमरमहेभवृंहितानि = सुरगजगर्जितानि । कच्छान्तान् = अनूपप्रदेशान् । चकितचकोरनीलकण्ठान् = सम्भ्रान्तचकोरमयूरान् । आतेनुः = चक्रुः । अत्र भ्रान्तिमदलङ्कारः ।

कोषः—'जलप्रायमनूपं स्यात् पुंसि कच्छस्तथाविधः' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**देवताओं के हाथियों की चिंघाड़े, जिन्हें जगकर और क्रुद्ध होकर सिंहों ने सुना, जो मेघों के गम्भीर गर्जन के समान थीं, उन चिंघाड़ों ने गङ्गा के कछारों में रहने वाले चकोरों और मयूरों को भी चकित कर दिया ॥ ३९ ॥

शाखावसक्तकमनीयपरिच्छदाना-
मध्वभ्रमातुरवधूजनसेवितानाम् ।