किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सप्तमः सर्गः ११९

अन्वयः—श्रोमद्भिः नियमितकन्धरपरान्तैः अगुरुवनेषु साङ्गहारम् संसक्तैः निसृतमदाम्बुभिः गजेन्द्रैः प्रस्यन्दिप्रचलितगण्डशैलशोभा सम्प्रापे।

विग्रहः—नियमिताः कन्धराः अपरगन्ताश्च येषा तैः = नियमितकन्धरा-परान्तैः। अगुरुणा वनानि तेषु = अगुरुवनेषु। अंगहारेण सहितं साङ्गहारम्। निसृतानि मदाम्बूनि येषां ते = निसृतमदाम्बुभिः। गजानामिन्द्रैः = गजेन्द्रैः। प्रस्यन्दिनः, प्रचालिता ये गण्डशैलाः, तेषा शोभा = प्रस्यन्दिप्रचलितगण्ड-शैलशोभा।

अर्थः—श्रोमद्भिः = शोभायुक्तैः। नियमितकन्धरापरान्तैः = सम्बद्धकन्धरा-पश्चिमपादैः। अगुरुवनेषु = अगुरुद्रुमवनेषु। साङ्गहारम् = साङ्गविक्षेपम्। संसक्तैः = संलग्नैः। निसृतमदाम्बुभिः = सृष्टमदजलैः। गजेन्द्रैः = मदगजैः। प्रस्यन्दिप्रच-लितगण्डशैलशोभा = जलस्राविप्रचलितस्तोतलशोभा। सम्प्रापे = प्राप्ता। अत्र निदर्शनालङ्कारः।

कोषः—'अपरः पश्चिमः पादः' इति वैजयन्ती। 'गण्डशैलास्तु च्युताः स्थूलो-पला गिरेः।' इत्यमरः।

हिन्दी—सेना के वे मदवाले हाथी जिनके कन्धे और पिछले पैर जंजीर के द्वारा चन्दन-वृक्षों से बाँध दिये गये थे, छूटने के लिए प्रयत्न कर रहे थे। उनकी मदधारायें बह रही थीं। इस प्रकार वे हाथी किसी पर्वत से शिलायें टूटने पर बहते हुए झरनोंवाले पर्वत जैसे दिखलाई देते थे ॥ ३७ ॥

निःशेषं प्रशमितरेणु वारणानां स्रोतोभिर्मदजलमुज्झतामजस्रम्।
आमोदं व्यवहितभूरिपुष्पगन्धो भिन्नैलासुरभिमुवाह गन्धवाहः ॥३८॥

अन्वयः—गन्धवाहः निःशेषं प्रशमितरेणु मदजलम् स्रोतोभिः अजस्रम् उज्झताम् वारणाना व्यवहितभूरिपुष्पगन्धः भिन्नैलासुरभिम् आमोदम् उवाह।

विग्रहः—गन्धं वहतीति = गन्धवाहः। निर्गतः शेषोः यस्मात्, तत् = निः-शेषम्। प्रशमितो रेणुः येन तत् = प्रशमितरेणु। व्यवहितः भूरिः पुष्पगन्धः येन सः व्यवहितभूरिपुष्पगन्धः। भिन्ना एला तद्वत् सुरभिम् = भिन्नैलासुरभिम्।

अर्थः—गन्धवाहः = पवनः। निःशेषं = सम्पूर्णम्। प्रशमितरेणु = शान्तधूलि। मदजलम् = मदवारि। स्रोतोभिः = मदनाडीभिः। अजस्रम् = निरन्तरम्। उज्झताम्