किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

११४	किरातार्जुनीयम्

सिजगन्धिभिः = कमलसुरभिभिः । कपोलैः = गण्डस्थलैः । उत्तैरुः = निजग्मुः ।
अत्र परिवृत्तिरलङ्कारः ।
कोषः—'स्रवन्ती निम्नगाऽपगा' इत्यमरः ।
हिन्दी— ( कुञ्ज ) विहार करते हुए गजपति गङ्गा जी के जल को अपने टपकते हुए मदजल से सुगन्धित बनाते हुए जल से बाहर आ गये । केसर से मिटाई गई ( धूलि दुर्गन्ध ) श्रवण मदरेणुओं से युक्त, कमलगन्ध से उनके गाल सुरभित हो गये थे ॥ ३५ ॥

---

आकीर्णं वलरजसा घनारुणेन प्रक्षोभैः सपदि तरङ्गितं तटेषु ।
मातङ्गोन्मथितसरोजरेणुपिङ्कं माञ्जिष्ठं वसनमिवाम्बु निर्वभासे ॥ ३६ ॥

अन्वयः— घनारुणेन वलरजसा आकीर्णं सपदि प्रक्षोभैः तटेषु तरङ्गितम् मातङ्गोन्मथितसरोजरेणुपिङ्कम् अम्बु माञ्जिष्ठं वसनम् इव निर्बभासे ।

विग्रहः— घनेनारुणेन = घनारुणेन । बलस्य रजस्तेन = बलरजसा । मातङ्गोन्मथिताः सरोजरेणवः, तैः पिङ्कम् = मातङ्गोन्मथितसरोजरेणुपिङ्कम् । मञ्जिष्ठया रक्तम् = माञ्जिष्ठम् ।

अर्थः— घनारुणेन = सान्द्रलोहितेन । बलरजसा = सेनोद्भूतरजसा । आकीर्णम् = व्याप्तम् । सपदि = शीघ्रम् । प्रक्षोभैः = आलोडनैः । तटेषु = तीरेषु । तरङ्गितम् = संजाततरङ्गम्, तरङ्गवद्वा कृतम् । मातङ्गोन्मथितसरोजरेणुपिङ्कम् = गजमथितकमलकेसरपिशङ्कम् । अम्बु = जलम् । माञ्जिष्ठम् = महारजनेनारक्तम् । वसनम् इव = कौशेयवस्त्रमिव । निर्बभासे शुशुभे ।

कोषः— 'कौशेयं कृमिकोशोत्थम्' इत्यमरः ।

हिन्दी— घनी, अरुण वर्ण की सेना द्वारा उड़ाई गई धूल से गङ्गा का जल भर गया था । मतवाले हाथियों के द्वारा उड़ाए गये कमलपराग से अब वह पीत हो गया । इस प्रकार का पिशङ्गी वर्ण वाला गङ्गा-जल अरुणता से मिलने पर मंजिष्ठा ( मंजीठ ) रंग से रंगे वस्त्र के समान शोभित होने लगा ॥ ३६ ॥

---

श्रोमद्भिनियमितकन्धरापरान्तैः
संसक्तैरगुरुवनेषु साङ्गहारम् ।
सम्प्रापे निसृतमदाम्बुभिर्गजेन्द्रैः
प्रस्यन्दिप्रचलितगण्डशैलशोभा ॥ ३७ ॥