किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

अष्टमः सर्गः १३१

पञ्चभिः कुलकमाह-- वरोरुभिर्वारणहस्तपीवरैश्चिराय खिन्नान्निव पल्लवध्रियः । समेऽपि यातुं चरणाननीश्वरान्मदादिव प्रस्खलतः पदे पदे ॥ २२ ॥ अन्वयः--वारणहस्तपीवरैः वरोरुभिः चिराय खिन्नान् नवपल्लवध्रियः समे अपि यातुम् अनीश्वरान् मदात् इव पदे पदे प्रस्खलतः चरणान् । विग्रहः--वारणहस्त इव पीवरैः = वारणहस्तपीवरैः । वरैः ऊरुभिः = वरोरुभिः । नवानां पल्लवानां श्रीरिव श्रीर्येषां तान् = नवपल्लवध्रियः । अर्थः--वारणहस्तपीवरै= करिकरस्थूलैः वरोरुभिः= महोरुभिः । चिराय = चिरकालाय । खिन्नान् = क्लान्तान् । नवपल्लवध्रियः = नवकिसलयवन्मृदून् । समेऽपि = समस्थलेऽपि । यातुम् = गन्तुम् । अनीश्वरान् = अशक्तान् । मदादिव = प्रमादादिव, पदे पदे = प्रतिपदे । प्रस्खलतश्चरणान् = स्खलतः पदान् । अत्रोपमालङ्कारः । कोषः--‘जानूर्ध्वमष्ठीवदस्त्रियाम्’ इत्यमरः । हिन्दी--इन्द्रकील पर्वत के शिखर-मार्गों पर अनुसरण करती हुई अप्सराओं के नवपल्लवों के समान कोमल चरण, हाथो की सूँड़ की भांति मांसल जांघों वाले थे जो कि पर्वत-शिखर की समतल भूमि पर चलने से थक गये थे अतः वे पग-पग पर इस प्रकार लड़खड़ा रहे थे जैसे वे मद्यपान किये हों ।२२।

विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया मनोरोच्छ्रायनितम्बशोभया । स्थितानि जित्वा नवसैकतद्युति श्रमातिरेकैर्जघनानि गौरवैः ॥ २३ ॥ अन्वयः--विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया मनोहरौच्छ्रायनितम्बशोभया नवसैकतद्युति जित्वा स्थितानि श्रमातिरेकैः गौरवैः जघनानि । विग्रहः--विसारिभिः काञ्चीमणीना रश्मिभिः लब्धया = विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया । मनोहरः उच्छ्रायः येषां तेषां नितम्बानां या शोभा, तया = मनोहरौच्छ्रायनितम्बशोभया । नवसैकताना द्युतिस्ताम् = नवसैकतद्युतिम् । श्रमेणातिरेकैः = श्रमातिरेकैः । अर्थः--विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया = प्रसारिमेखलामणिकान्तिलब्धया । मनोहरौच्छ्रायनितम्बशोभया = मनोरमोत्सेधनितम्बश्रिया । नवसैकतद्युतिम् = नूतनसैकतशोभाम् । जित्वा = विजित्य । स्थितानि = अवस्थितानि । श्रमा-