भारतकोश
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

पृष्ठ 388, कुल 707 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 388
१३०किरातार्जुनीयम्

विग्रहः--कुसुमानि, अग्रपल्लवानि च कुसुमाग्रपल्लवं, तस्मिन् = कुसुमाग्रपल्लवे। वनस्य श्रीः = वनश्रीः। भूमौ रुहन्तीति, तान् भूरुहान्।

अर्थः-यथाभिरामम् = यथासुन्दरम्। कुसुमाग्रपल्लवे=पुष्पाग्रदले। 'इमानि अमूनि' इति = इत्थं निर्देशपूर्वकम्। शनैः = मन्दम्। अपवर्जिते = अपचिते सति। वनश्रीः = वनशोभाः, निःसारतया इव = नीरसत्येव। भूरुहान् = वृक्षान्। विहाय = त्यक्त्वा। वनितासु = अप्सरःसु। पदं सन्दधे = पदं दधौ।

कोषः-'वामा वनिता महिला तथा' इत्यमरः।

हिन्दी-'ये फूल मुझे दो' वे 'फूल मुझे दो' इस प्रकार से वनवृक्षों से फूल और पल्लव धीरे से तोड़ लेने पर उनकी शोभा नष्ट हो गई। फिर उस वनश्री ने तत्त्वरहित होने के कारण वृक्षों को छोड़कर उन सुरबालाओं का ही आश्रय लिया। अर्थात् तोड़े हुए फूलों और पल्लवों को सुराङ्गनाओं ने यथास्थान अपने अंगोंपर धारण किया॥ २०॥


प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः।
महीरुहः पुष्पसुगन्धिराददे वपुर्गुणोच्च्छ्रायमिवाङ्गनाजनः॥ २१॥

अन्वयः-प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः पुष्पसुगन्धिः अङ्गनाजनः महीरुहः वपुर्गुणोच्च्छ्रायम् आददे इव।

विग्रहः--प्रवालस्य भङ्गः = प्रवालभङ्गस्तेनारुणः पाणिपल्लवो यस्य सः = प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः। परागेण पाण्डूकृतो पीवरौ स्तनौ यस्य सः = परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः। पुष्पैः सुगन्धिः पुष्पसुगन्धिः। वपुर्गुणस्य उच्च्छ्रायः = वपुर्गुणोच्च्छ्रायस्तम् तथोक्तम्।

अर्थः--प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः = पल्लववलयारुणकरदलः। परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः = पुष्परजःपाण्डुपीवरपयोधरः। पुष्पसुगन्धिः = कुसुमसुरभिः। अङ्गनाजनः = देवाङ्गनाजनः। महीरुहः = वृक्षजातात्। वपुर्गुणोच्च्छ्रायम् = स्वदेहगुणोत्कर्षम्। आददे इव = लब्धवानिव। अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः।

कोषः-'परागः सुमनोरजः' इत्यमरः।

हिन्दी--सुराङ्गना का पाणिपल्लव नवकिसलयों को तोड़ने से रंग गया था, पुष्पराग से उसके उन्नत उरोज पाण्डुरंग के हो गये थे। उसके फूलों से सुगन्धित शरीर ने मानो वृक्ष से उच्चतारूपी गुणोत्कृष्टता प्राप्त की थी॥ २१॥