किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१३०	किरातार्जुनीयम्

विग्रहः--कुसुमानि, अग्रपल्लवानि च कुसुमाग्रपल्लवं, तस्मिन् = कुसुमाग्रपल्लवे। वनस्य श्रीः = वनश्रीः। भूमौ रुहन्तीति, तान् भूरुहान्।

अर्थः-यथाभिरामम् = यथासुन्दरम्। कुसुमाग्रपल्लवे=पुष्पाग्रदले। 'इमानि अमूनि' इति = इत्थं निर्देशपूर्वकम्। शनैः = मन्दम्। अपवर्जिते = अपचिते सति। वनश्रीः = वनशोभाः, निःसारतया इव = नीरसत्येव। भूरुहान् = वृक्षान्। विहाय = त्यक्त्वा। वनितासु = अप्सरःसु। पदं सन्दधे = पदं दधौ।

कोषः-'वामा वनिता महिला तथा' इत्यमरः।

हिन्दी-'ये फूल मुझे दो' वे 'फूल मुझे दो' इस प्रकार से वनवृक्षों से फूल और पल्लव धीरे से तोड़ लेने पर उनकी शोभा नष्ट हो गई। फिर उस वनश्री ने तत्त्वरहित होने के कारण वृक्षों को छोड़कर उन सुरबालाओं का ही आश्रय लिया। अर्थात् तोड़े हुए फूलों और पल्लवों को सुराङ्गनाओं ने यथास्थान अपने अंगोंपर धारण किया॥ २०॥

---

प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः।
महीरुहः पुष्पसुगन्धिराददे वपुर्गुणोच्च्छ्रायमिवाङ्गनाजनः॥ २१॥

अन्वयः-प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः पुष्पसुगन्धिः अङ्गनाजनः महीरुहः वपुर्गुणोच्च्छ्रायम् आददे इव।

विग्रहः--प्रवालस्य भङ्गः = प्रवालभङ्गस्तेनारुणः पाणिपल्लवो यस्य सः = प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः। परागेण पाण्डूकृतो पीवरौ स्तनौ यस्य सः = परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः। पुष्पैः सुगन्धिः पुष्पसुगन्धिः। वपुर्गुणस्य उच्च्छ्रायः = वपुर्गुणोच्च्छ्रायस्तम् तथोक्तम्।

अर्थः--प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः = पल्लववलयारुणकरदलः। परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः = पुष्परजःपाण्डुपीवरपयोधरः। पुष्पसुगन्धिः = कुसुमसुरभिः। अङ्गनाजनः = देवाङ्गनाजनः। महीरुहः = वृक्षजातात्। वपुर्गुणोच्च्छ्रायम् = स्वदेहगुणोत्कर्षम्। आददे इव = लब्धवानिव। अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः।

कोषः-'परागः सुमनोरजः' इत्यमरः।

हिन्दी--सुराङ्गना का पाणिपल्लव नवकिसलयों को तोड़ने से रंग गया था, पुष्पराग से उसके उन्नत उरोज पाण्डुरंग के हो गये थे। उसके फूलों से सुगन्धित शरीर ने मानो वृक्ष से उच्चतारूपी गुणोत्कृष्टता प्राप्त की थी॥ २१॥

अष्टमः सर्गः १३१

पञ्चभिः कुलकमाह-- वरोरुभिर्वारणहस्तपीवरैश्चिराय खिन्नान्निव पल्लवध्रियः । समेऽपि यातुं चरणाननीश्वरान्मदादिव प्रस्खलतः पदे पदे ॥ २२ ॥ अन्वयः--वारणहस्तपीवरैः वरोरुभिः चिराय खिन्नान् नवपल्लवध्रियः समे अपि यातुम् अनीश्वरान् मदात् इव पदे पदे प्रस्खलतः चरणान् । विग्रहः--वारणहस्त इव पीवरैः = वारणहस्तपीवरैः । वरैः ऊरुभिः = वरोरुभिः । नवानां पल्लवानां श्रीरिव श्रीर्येषां तान् = नवपल्लवध्रियः । अर्थः--वारणहस्तपीवरै= करिकरस्थूलैः वरोरुभिः= महोरुभिः । चिराय = चिरकालाय । खिन्नान् = क्लान्तान् । नवपल्लवध्रियः = नवकिसलयवन्मृदून् । समेऽपि = समस्थलेऽपि । यातुम् = गन्तुम् । अनीश्वरान् = अशक्तान् । मदादिव = प्रमादादिव, पदे पदे = प्रतिपदे । प्रस्खलतश्चरणान् = स्खलतः पदान् । अत्रोपमालङ्कारः । कोषः--‘जानूर्ध्वमष्ठीवदस्त्रियाम्’ इत्यमरः । हिन्दी--इन्द्रकील पर्वत के शिखर-मार्गों पर अनुसरण करती हुई अप्सराओं के नवपल्लवों के समान कोमल चरण, हाथो की सूँड़ की भांति मांसल जांघों वाले थे जो कि पर्वत-शिखर की समतल भूमि पर चलने से थक गये थे अतः वे पग-पग पर इस प्रकार लड़खड़ा रहे थे जैसे वे मद्यपान किये हों ।२२।

विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया मनोरोच्छ्रायनितम्बशोभया । स्थितानि जित्वा नवसैकतद्युति श्रमातिरेकैर्जघनानि गौरवैः ॥ २३ ॥ अन्वयः--विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया मनोहरौच्छ्रायनितम्बशोभया नवसैकतद्युति जित्वा स्थितानि श्रमातिरेकैः गौरवैः जघनानि । विग्रहः--विसारिभिः काञ्चीमणीना रश्मिभिः लब्धया = विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया । मनोहरः उच्छ्रायः येषां तेषां नितम्बानां या शोभा, तया = मनोहरौच्छ्रायनितम्बशोभया । नवसैकताना द्युतिस्ताम् = नवसैकतद्युतिम् । श्रमेणातिरेकैः = श्रमातिरेकैः । अर्थः--विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया = प्रसारिमेखलामणिकान्तिलब्धया । मनोहरौच्छ्रायनितम्बशोभया = मनोरमोत्सेधनितम्बश्रिया । नवसैकतद्युतिम् = नूतनसैकतशोभाम् । जित्वा = विजित्य । स्थितानि = अवस्थितानि । श्रमा-

१३२ | किरातार्जुनीयम्

तिरिक्तैः परिश्रमतिशयैः । गौरवैः = गुरुत्वै । उपलक्षितानीति शेषः । जघनानि = जघनस्थलानि ।

कोषः—'मेखला कांची सप्तरी रशना तया' इत्यमरः ।

हिन्दी - सुरांगनाओं की जांघों ने जो कि करधनी में लगे हुए रत्नों की कान्ति से शोभित और मनोहर उन्नत नितम्बों की शोभा से युक्त थीं, ऊँचे कगारों और रेत से चमकते पुलिनों को जीत लिया । चलने मे थकी हुई उनकी जांघे शिथिल हो गईं ॥ २३ ॥

समुच्छ्रवसत्पङ्कजकोशकोमलैरुपाहितश्रीष्युपनीवि नाभिभिः । दधन्ति मध्येषु वलीविभाङ्क्षु स्तनातिभारादुदराणि नम्रताम् ॥ २४ ॥

अन्वयः—समुच्छ्रवसत्पङ्कजकोशकोमलैः नाभिभिः उपनीवि उपाहितश्रीणि वलीविभाङ्गेषु मध्येषु स्तनातिभारात् नम्रताम् दधन्ति उदराणि ।

विग्रह — समुच्छ्रवसन्तः पङ्कजकोशास्तद्वत्कोमलैः = समुच्छ्रदसत्पङ्कजकोश-कोमलैः । नीव्याः समीपे = उपनीवि । उपाहिताः श्रियः येषु तानि = उपाहित-श्रीणि । वलीनां विभङ्गो येषु तेषु = वलीविभङ्क्षिपु स्तनानाम् अतिभारः = स्तनातिभारस्तस्मात् = स्तनातिभारात् ।

अर्थः—समुच्छ्रवसत्सङ्कजकोशकोमलै = दलत्कमलमुकुलकोमलैः । नाभिभिः = प्रतारिकाभिः । उपनीवि = नीवीपार्श्वे । उपाहितश्रीणि = जनितशोभानि । वलीविभाङ्गेषु = ऊर्मिमत्सु । मध्येषु । जघनस्थलेषु । स्तनातिभारात् = पयोधरगुरुत्वात् । नम्रताम् = नम्रत्वम् । दधन्ति = बिभ्राणानि । उदराणि = उदर-स्थलानि चेति ।

कोषः—'अथ नाभिस्तु जन्त्वङ्गे यस्य संज्ञा प्रतारिका' इति केशवः ।

हिन्दी—उन सुरसुन्दरियों के उदर जो कि विकसित कमलकोश के समान कोमल नाभियों से नीवीबन्धनों के पास बड़े सुन्दर लग रहे थे, स्तनभार के कारण त्रिवलीयुक्त जघनस्थलों को अवनत बना रहे थे ॥ २४ ॥

समानकान्तीनि तुषारभूषणैः सरोरुहैरस्फुटपत्रपंक्तिभिः । चितानि धर्माम्बुकणैः समन्ततो मुखान्यनुत्फुल्लविलोचनानि च ॥ २५ ॥

अन्वयः—धर्माम्बुकणैः समन्ततः चितानि अनुत्फुल्लविलोचनानि तुषारभूषणैः अस्फुटपत्रपंक्तिभिः सरोरुहैः समानकान्तीनि मुखानि च ।

अष्टमः सर्गः	१३३

विग्रहः — घर्मात् जातम्बु = घर्माम्बु, तस्य कणैः = घर्माम्बुकणैः। नैव उत्फुल्लानि = अनुत्फुल्लानि। अनुत्फुल्लानि च तानि विलोचनानि = अनुत्फुल्लविलोचनानि। तुषाराण्येव भूषणानि येषां तैः = तुषारभूषणैः अस्फुटपत्राणां पंक्तयः येषु तैः = अस्फुटपत्रपंक्तिभिः। सरःसु रुहाणि = सरोरुहाणि, तैः = सरोरुहैः। समानाः कान्तयः येषां तानि = समानकान्तीनि।

अर्थः — घर्माम्बुकणैः = स्वेदबिन्दुभिः। समन्ततः = सर्वत्र। जितानि = व्याप्तानि। अनुत्फुल्लविलोचनानि = अविकसदक्षीणि। तुषारभूषणैः = शीकरपरिवृतैः। अस्फुटपत्रपंक्तिभिः = अविकसदलराजिभिः। सरोरुहैः = पद्यैः। समानकान्तीनि = समशोभितानि मुखानि = आननानि। च। अत्रोपमालङ्कारः॥ २५ ॥

कोषः — 'व्याकोशविकचस्फुटाः' इत्यमरः। 'तुषारो हिम शीकरौ' इति शाश्वतः।

हिन्दी — उन देवाङ्गनाओं के नेत्र तथा मुख पसीने से व्याप्त थे। वे ऐसे पद्यों की कान्ति की समानता करते थे जिनकी अविकसित कलियों पर पड़े हुए तुषारकण चमक रहे थे ॥ २५ ॥

विनिर्यतीनां गुरुखेदमन्थरं सुराङ्गनानामनुसानु वर्त्मनः।
सविस्मयं रूपयतो नभश्चरान् विवेश तत्पूर्वमिवेक्षणादरः ॥ २६ ॥

अन्वयः — अनुसानु वर्त्मनः गुरुखेदमन्थरं विनिर्यतीनाम् सुराङ्गनानाम् सविस्मयं रूपयतः नभश्चरान् तत्पूर्वम् इव ईक्षणादरः विवेश।

विग्रहः — गुरुणा खेदेन मन्थरमिति गुरुखेदमन्थरम्। विस्मयेन सहितं = सविस्मयम्। नभसि चरन्तीति तान् = नभश्चरान्। ईक्षणाय आदरः = ईक्षणादरः।

अर्थः — अनुसानु = सानुषु। वर्त्मनः = मार्गात्। गुरुखेदमन्थरम् = महाखेदालसम्। विनिर्यतीनाम् = निर्गच्छन्तीनाम् सुराङ्गनानाम् = अप्सरसाम्। सविस्मयम् = साश्चर्यम् रूपयतः = पूर्वोक्तचरणादीनि वर्णयतः। नभश्चरान् = गन्धर्वान् तत्पूर्वम् इव = तदेव प्रथमं यथा तथा। ईक्षणादरः = अवलोकनकौतुकम्। विवेश = प्राविशत्।

कोषः — 'अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः' इत्यमरः।

हिन्दी — इन्द्रकील पर्वत की चोटियों पर चलते हुए मार्ग से अत्यन्त खेद

१३४	किरातार्जुनीयम्

द्वारा आलस्य को पहुँची हुई ( थकी हुई ) सुराङ्गनाओं की गति धीमी पड़ गई और आश्चर्यचकित होकर वर्णन करते हुए गन्धर्वों को 'यह सब पहले-पहल देखा है' इस प्रकार से देखने को कौतुक उत्पन्न हो गया ॥ २६ ॥

सम्प्रति सलिलक्रीडावर्णनमारभते—

अथ स्फुरन्मीनविधूतपङ्कजा विपङ्कतीरस्खलितोर्मिसंहतिः ।
पयोवगाढुं कलहंसनादिनी समाजुहावेव वधूः सुरापगा ॥ २७ ॥

अन्वयः—अथ स्फुरन्मीनविधूतपङ्कजा विपङ्कतीरस्खलितोर्मिसंहतिः कलहंसनादिनी सुरापगा वधूः पयोऽवगाढुम् समाजुहाव इव ।

विग्रहः—स्फुरद्भिः मीनैः विधूतपङ्कजा । या सा = स्फुरन्मीनविधूतपङ्कजा । विगतं पङ्कं यस्मात् तत् = विपङ्कम्, विपङ्कं यत् तीरं तस्मिन् स्खलिता ऊर्मिसंहतिः यस्याः सा = विपङ्कतीरस्खलितोर्मिसंहतिः । कलहंसैः नदति या सा = कलहंसनादिनी । सुराणाम् आपगा = सुरापगा ।

अर्थः—अथ = पुष्पावचयानन्तरम् । स्फुरन्मीनविधूतपङ्कजा = चलन्मत्स्यधूतकमला । विपङ्कतीरस्खलितोर्मिसंहतिः = पङ्करहिततटविचलिततरङ्गसंहतिः । कलहंसनादिनी = कादम्बशब्दवती सुरापगा = गङ्गा । वधूः = अप्सरसः । पयः = जलम् । अवगाढुम् = अवगाहितुम् । समाजुहावेव = आकारयामासेव । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—'हूतिराकाणाह्वानम्' इत्यमरः ।

हिन्दी—इसके बाद गङ्गानदी ने जिसमें कि मछलियों के कूदने से कमल हिल रहे थे, जिसके तट पर कीचड़ का नाम तक नहीं था, लहरों का तांता लगा हुआ था एवं हंस कल कूजन कर रहे थे, अप्सराओं का मानो जलावगाहन के लिए आवाहन किया ॥ २७ ॥

प्रशान्तघर्माभिभवः शनैर्विवान् विलासिनीभ्यः परिमृष्टपङ्कजः ।
ददौ भुजालम्बमिवात्तशीकरस्तरङ्गमालान्तरगोचरोऽनिलः ॥ २८ ॥

अन्वयः—प्रशान्तघर्माभिभवः शनैः विवान् परिमृष्टपङ्कजः आत्तशीकरः तरङ्गमालान्तरगोचरः अनिलः विलासिनीभ्यः भुजावलम्बम् ददौ इव ।

विग्रहः—घर्मस्य अभिभवः = घर्माभिभवः । प्रशान्तः घर्माभिभवो येन सः = प्रशान्तघर्माभिभवः । परिमृष्टं पंकजं येन सः = परिमृष्टपंकजः । आत्तः शीकरो येन

अष्टमः सर्गः १३५

सः = आत्तशीकरः । तरङ्गाणां माला = तरङ्गमाला, तासामन्तरे गोचर इति = तरङ्गमालान्तरगोचरः । भुजयोः अवलम्बस्तम् = भुजावलम्बम् ।

**अर्थः—**प्रशान्तघर्माभिभवः = शान्तोष्णबाधः । शनैः = मन्दम् । विवान् = वहन् । परिमृष्टपङ्कजः = पद्मगन्धी । आत्तशीकरः = प्राप्तजलकणः । तरङ्गमालान्तरगोचरः ऊर्मिपंक्तिमध्यवासः । अनिलः = पवनः । विलासिनीभ्यः = अप्सरोभ्यः । भुजावलम्बम् = बाह्वावलम्बनम् । ददौ = दत्तवान् इव । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—'भङ्गस्तरङ्गऊर्मिर्वा' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**धूप के प्रभाव को मिटानेवाला, धीमे २ बहता हुआ कमलगन्धी पवन जलकणों से युक्त था और जो नदियों की तरङ्गों से होकर चल रहा था, उन अप्सराओं के लिए मानो अपनी भुजाओं में समेट रहा था ॥ २८ ॥

गतैः सहावैः कलहंसविक्रमं कलत्रभारैः पुलिनं नितम्बिभिः ।
मुखैः सरोजानि च दीर्घलोचनैः सुरस्त्रियः साम्यगुणान्निरासिरे ॥ २९ ॥

**अन्वयः—**सुरस्त्रियः सहावैः गतैः कलहंसविक्रमं नितम्बिभिः कलत्रभारैः पुलिनं दीर्घलोचनैः सरोजानि च साम्यगुणात् निरासिरे ।

**विग्रहः—**सुराणां स्त्रियः = सुरस्त्रियः । हावैः सहितैः = सहावैः । कलहंसानां विक्रम = कलहंसविक्रमम् । कलत्राणां भारैः = कलत्रभारैः । दीर्घैः लोचनैः = दीर्घलोचनैः ।

**अर्थः—**सुरस्त्रियः = देवाङ्गना । सहावैः = सविलासैः । गतैः = गतिभिः, कलहंसविक्रमम् = हंसगतिम् । नितम्बिभिः = प्रशस्तनितम्बैः, कलत्रभारैः = जघनभारैः । पुलिनम् = नितम्बभारशून्यम् । दीर्घलोचनैः = विशालनेत्रैः । सरोजानि = कमलानि च । साम्यगुणत्वात् = समानगुणत्वात् । निरासिरे = निरस्तवत्यः ।

कोषः—'आननं लपनं मुखम्' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**देवाङ्गनाओं ने अपने हावभावादि कटाक्षों एवं मन्द चाल से हंसों की चाल, नितम्बवाले जघनभार से नदी-पुलिन और विशाल नेत्रों से कमल शोभा को निरस्त कर दिया ॥ २९ ॥

१३६	किरातार्जुनीयम्

विभिन्नपर्यन्तगमीनपंक्तयः पुरो विगाढाः सखिभिर्मरुत्वतः ।
कथंचिदापः सुरसुन्दरीजजैः सभीतिभिस्तत्प्रथमं प्रपेदिरे ॥ ३०॥

अन्वयः—विभिन्नपर्यन्तगमीनपंक्तयः मरुत्वतः सखिभिः पुरः विगाढाः सभीतिभिः सुरसुन्दरीजनैः तत्प्रथमं कथंचित् आपः प्रपेदिरे ।

विग्रहः—विभिन्ना पर्यन्तगा मीनानां पंक्तयः यासां ताः = विभिन्नपर्यन्तगमीनपंक्तयः । भीतिभिः सहिताः = सभीतिभिः ।

अर्थः—विभिन्नपर्यन्तगमीनपंक्तयः = भिन्नप्रान्तगतमत्स्यरेखाः । मरुत्वतः = इन्द्रस्य । सखिभिः = मित्रैः गन्धर्वैः । पुरः = पूर्वम् । विगाढाः = प्रविष्टाः । सभीतिभिः = सभयैः । सुरसुन्दरीजनैः = अप्सरोभिः । तत्प्रथमं = अवगाहनपूर्वकं । कथंचित् = यथा तथा भयात् । आपः = जलम् । प्रपेदिरे = जगाहिरे ।

कोषः—'झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः ।' इत्यमरः ।

हिन्दी--( गंगातट पर पहुँच कर ) इन्द्र के मित्र गन्धर्वों ने सर्वप्रथम जल में प्रवेश किया जिससे पंक्ति में तैरती हुई मछलियों का तांता टूट गया और वे इधर-उधर किनारों पर चली गयीं । गन्धर्वों के जलावगाहन के बाद वे सुर-सुन्दरियाँ भी डरती-डरती पानी में प्रविष्ट हुईं ॥ ३० ॥

विगाढमात्रे रमणीभिरम्भसि प्रयत्नसंवाहितपीवरोरुभिः ।
विभिद्यमाना विससार सारसानुदस्य तीरेषु तरंगसंहतिः । ३१ ॥

अन्वयः—प्रयत्नसंवाहितपीवरोरुभिः रमणीभिः अम्भसि विगाढमात्रे विभिद्यमाना तरंगसंहतिः तीरेषु सारसान् उदस्य विससार ।

विग्रहः—प्रयत्नेन संवाहिताः पीवराः ऊरवः याभिस्ताभिः = प्रयत्नसंवाहितपीवरोरुभिः । तरङ्गाणां संहतिः = तरङ्गसंहतिः ।

अर्थः—प्रयत्नसंवाहितपीवरोरुभिः = यत्नसंचारितस्थूलजघनाभिः रमणीभिः = अप्सरोभिः । अम्भसि = जले । विगाढमात्रे = प्रविष्ट एव सति । विभिद्यमाना = विशीर्यमाणा । तरङ्गसंहतिः = ऊर्मिसमूहः । तीरेषु = तटेषु । सारसान् = सारसपक्षिविशेषान् । उदस्य = उत्सार्य । विससार = वितस्तार ।

कोषः—'सारसो मैथुनी कामी गोनर्दः पुष्कराह्वयः, इति यादवः । 'वक्राङ्गः सारसो हंसः' इति शब्दार्णवे ।

हिन्दी—देवाङ्गनाओं के बड़े प्रयत्न से स्थूल जांघों को जल में रखते

अष्टमः सर्गः १३७

( डुबोते ) ही लहरें छिन्न-भिन्न हो गयीं और वे तटवर्ती सारसादि पक्षियों को हटाकर तट तक फैल गयीं ॥ ३१ ॥

शिलाघनैर्नाकसदामुरःस्थलैर्वृहन्निवेशैश्च वधूपयोधरैः ।
तटाभिनीतेन विभिन्नवीचिना रुषेव भेजे कलुषत्वमम्भसा ॥ ३२ ॥

अन्वयः-- शिलाघनैः नाकसदाम् उरःस्थलैः बृहन्निवेशैः वधूपयोधरैः तटाभिनीतेन विभिन्नवीचिना अम्भसा रुषा इव कलुषत्वम् भेजे।

विग्रहः--शिलावद् घनैः शिलाघनैः । नाकं सदः येषां तेषाम् = नाकसदाम् । बृहत् निवेशः येषां तैः = बृहन्निवेशैः । वधूनां पयोधराणि, तैः=वधूपयोधरैः । तटमभितः नीतेन=तटाभिनीतेन । विभिन्नाः वीचयः यस्य तेन=विभिन्नवीचिना । कलुषस्य भावः कलुषत्वम् ।

अर्थः-- शिलाघनैः = शिलाकठिनैः । नाकसदाम् = गन्धर्वाणाम् । उरःस्थलैः वक्षःस्थलैः । बृहन्निवेशैः = अतिस्थूलैः वधूपयोधरैः = देवाङ्गनास्तनैः । तटाभिनीतेन = तटमभितः प्रापितेन । विभिन्नवीचिना = भग्नोर्मिणा । अम्भसा=जलेन । रुषा इव = रोषेणेव । कलुषत्वम् = आविलत्वम् । भेजे=प्राप । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोश— 'कूलं रोधश्च तीरं च प्रतीरं च तटं त्रिषु' इत्यमरः ।

हिन्दी--स्वर्गवासिनी देवाङ्गनाओं के पत्थर के समान कठोर वक्षःस्थलों तथा विस्तृत उन्नत उरोजों के द्वारा खण्ड-खण्ड होकर लहरें तट तक पहुँच जाती थीं। नदी का जल गंदला ( मैला ) होने से ज्ञात होता था मानों अप्सराओं के कार्यों से गंगा रुष्ट हो गई हों ॥ ३२ ॥

विधूतकेशाः परिलोलितस्रजः सुराङ्गनानां प्रविलुप्तचन्दनाः ।
अतिप्रसङ्गाद्विहितागसो मुहुः प्रकम्पमीयुः सभया इवोर्मयः ॥ ३३ ॥

अन्वयः-- विधूतकेशाः परिलोलितस्रजः प्रविलुप्तचन्दनाः अतिप्रसङ्गात् सुराङ्गनानां विहितागसः ऊर्मयः सभया इव मुहुः प्रकम्पम् ईयुः ।

विग्रहः--विधूताः केशा यैस्ते = विधूतकेशाः । परिलालिताः स्रजः यैस्ते = परिलोलितस्रजः । प्रविलुप्तानि चन्दनानि यैस्ते = प्रविलुप्तचन्दनाः । विहितम् आगो यैस्ते = विहितागसः । भयेन सहिताः = सभयाः ।

अर्थः--विधूतकेशाः = विक्षिप्तकेशाः । परिलोलितस्रजः = विलोलितमालाः ।

१३८ | किरातार्जुनीयम्

प्रविलुप्तचन्दनाः = प्रमृष्टाङ्गरागाः । अतिप्रसङ्गात् = अविच्छेदात् सुराङ्गनानाम् = देववधूनाम् । विहितागसः = कृतमण्डनखण्डनरूपापराधाः । ऊर्मयः = तरङ्गाः । सभयाः = भयभीताः । इव । मुहुः = वारं वारम् । प्रकम्पम् = कम्पम् । ईयुः = ययुः ॥ ३३ ॥

कोषः — 'चिकुरः कुन्तलो बालः कचः केशः शिरोरुहः ।' इत्यमरः ।

हिन्दी — गङ्गा की लहरों ने देवाङ्गनाओं के बालों को बिखेर दिया, उनकी पुष्पमालाओं को झकझोर डाला तथा शरीर में लगे चन्दन, अंगगगादि को मिटा दिया । इस प्रकार अप्सराओं की सजावट मिटाने का पाप करके अपराधिनी सी बनी हुई लहरें लहराती हुई मानों भय से काँप रही थीं ॥ ३३ ॥

विपक्षचित्तोन्मथना नखव्रणास्तिरोहिता विभ्रममण्डनेन ये ।
हृतस्य शेषानिव कुङ्कुमस्य तान् विकत्थनीयान्दधुरन्यथा स्त्रियः ॥३४॥

अन्वयः — विपक्षचित्तोन्मथना ये नखव्रणाः विभ्रममण्डनेन तिरोहिताः हृतस्य कुङ्कुमस्य शेषान् इव विकत्थनीयान् तान् स्त्रियः अन्यथा दधुः ।

विग्रहः — विपक्षस्य चित्तानाम् उन्मथनाः = विपक्षचित्तोन्मथनाः । नखानां व्रणाः = नखव्रणाः । विभ्रमस्य मण्डनम्, तेन = विभ्रममण्डनेन ।

अर्थः — विपक्षचित्तोन्मथनाः = सपत्नीजनचित्तव्यथकाः । ये नखव्रणाः = यानि नखक्षतानि । विभ्रममण्डनेन = सौन्दर्यमण्डनेन, कुंकुमलेपादिना । तिरोहिताः = छन्नाः । हृतस्य = क्षालितस्य । कुंकुमस्य = कुंकुमनाम्नेः सौन्दर्यमण्डनस्य । शेषान् इव = अवशिष्टान् इव = विकत्थनीयान् = व्यञ्जकत्वेन श्लाघनीयान् । तान् = नखव्रणान् स्त्रियः = अप्सरसः । अन्यथा दधुः = प्रकाशम् दधुः । अत्र उत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः — 'व्रणोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः ।

हिन्दी — स्नान करते समय देवाङ्गनाओं के सपत्नीजन (सौतों) के चित्तों को व्याकुल बनाने वाले नखक्षत कुंकुमाङ्गरागादि के लेप से जो छिपा दिये गये थे वे पानी से धुल कर व्यक्त हो रहे थे फिर भी वे अवशिष्ट कुंकुम रेखा के समान थे अतः देवाङ्गनाओं ने उन नखक्षतों को जो कि प्रशंसनीय थे, प्रकाशित ही रखा, छिपाया नहीं ॥ ३४ ॥

अष्टमः सर्गः १३९

सरोजपत्रे नु विलोनषट्पदे विलोलदृष्टे स्विदमू विलोचने ।
शिरोरुहाः स्विन्नतपक्ष्मसन्ततेर्द्विरेफवृन्दं नु निशब्दनिश्श्वलम् ॥ ३५ ॥

अन्वयः— अमू विलीनषट्पदे सरोजपत्रे नु विलोलदृष्टेः विलोचने स्वित् नतपक्ष्मसन्ततेः शिरोरुहाः स्वित् निशब्दनिश्श्वलम् द्विरेफवृन्दम् नु ।

विग्रहः— विलीनाः षटपदाः ययोः, ते = विलोनषट्पदे । सरोजस्य पत्रे = सरोजपत्रे । विलोला दृष्टिर्यस्यास्तस्याः = विलोलदृष्टेः । नता पक्ष्मणां सन्ततिः यस्यास्तस्याः = नतपक्ष्मसन्ततेः । शिरसि रुहाः = शिरोरुहाः । निशब्दम् च निश्चल च = निशब्दनिश्श्वलो, तयोः समाहार निशब्दनिश्श्वलम् । द्विरेफाणां वृन्दम् = द्विरेफवृन्दम् ।

अर्थः— अमू = निर्दिष्टे द्वे । विलीनषट्पदे = भ्रमरलीने । सरोजपत्रे = कमलदले । नु इति वितर्के । विलोलदृष्टेः = चञ्चलाक्ष्याः । विलोचने = नेत्रे । स्वित् = नु । नतपक्ष्मसन्ततेः = अवनतपक्ष्मराजेः अवनतनेत्राद्याः । शिरोरुहाः = केशाः । स्वित् = यद्वा निशब्दनिश्श्वलम् = नीरवस्थिरम् । द्विरेफवृन्दम् = भ्रमरसमूहः । नु = स्वित् । अत्र निश्चयान्तसन्देहालङ्कारः ।

कोषः— 'द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमरालयः' इत्यमरः ।

हिन्दी— कमलदल में छिपी हुई एक अप्सरा को अन्य अप्सरायें देखकर निश्चित नहीं कर सकीं:—
यह सामने भौरों से व्याप्त दो कमल दल हैं अथवा चपलदृष्टि वाली सखी के दो नेत्र हैं ? नीचे को पलक डाली हुई सुन्दरी के यह काले-काले केश हैं अथवा नीरव और निश्चल रूप से बैठे हुए भौरों का वृन्द है ? । अर्थात् यह सखी ही है इस बात का उन्होंने निश्चय नहीं कर पाया ॥ ३५ ॥

अगूढहासस्फुटदन्तकेसरं मुखं स्विदेतद्विकसन्नु पङ्कजम् ।
इति प्रलीनां नलिनीवने सखीं विदाम्बभूवुः सुचिरेण योषितः ॥ ३६ ॥

अन्वयः— अगूढहासस्फुटदन्तकेसरम् मुखम्, स्वित् एतद्विकसत् पङ्कजम् नु, इति नलिनीवने प्रलीनां सखीं योषितः सुचिरेण विदाम्बभूवुः ।

विग्रहः— अगूढः हासः = अगूढहासस्तेन स्फुटाः दन्ताः केसरा इव यस्य तत् = अगूढहासस्फुटदन्तकेसरम् । नलिनीनां वनम्, तस्मिन् = नलिनीवने । प्रकर्षेण लीनाम् = प्रलीनाम् ।

१४०	किरातार्जुनीयम्

अर्थः— अगूढहासस्फुटदन्तकेसरम् = व्यक्तस्मितस्फुटदशनकेसरम् मुखम् = आननम्। स्वित् = यद्वा। एतत् = इदम्। विकसत्पङ्कजम् = विकचकमलम्। नु = इति वितर्के। इति = इत्थम्। नलिनीवने = कमलिनीकानने। प्रलीनाम् = लीनाम्। सखीम् = सहगामिनीम्। योषितः = अप्सरसः। सुचिरेण = अतिविलम्ब्य, विदाम्बभूवुः = विदाञ्चक्रुः। अत्र संदेहालंकारः।

कोषः— 'स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः' इत्यमरः।

हिन्दीः— स्पष्ट हास से निकलती हुई दाँतों की ज्योति वाला यह मुख है अथवा खिलता हुआ कमल है? इस प्रकार कमल वन में छिपी हुई किसी एक सखी को अन्य अप्सराओं ने बहुत देर में जान पाया कि यह सखी ही है ॥३६॥

---

प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसन्निधा-
वृराहितां वक्षसि पीवरस्तने।
स्रजं न काचिद् विजहौ जलाविलां
वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि ॥ ३७ ॥

अन्वयः— प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसन्निधौ पीवरस्तने वक्षसि उराहिताम् स्रजं जलाविलाम् न विजहौ। हि गुणाः प्रेम्णि वसन्ति वस्तुनि न (वसन्ति)।

विग्रहः— विपक्षस्य सन्निधौ = विपक्षसन्निधौ। पीवरौ स्तनौ यस्य तस्मिन् = पीवरस्तने। जलेन विलाम् = जलाविलाम्।

अर्थः— प्रियेण = प्रियतमेन। संग्रथ्य = स्वयमेव रचयित्वा। विपक्षसन्निधौ = सपत्नीसमक्षम्। पीवरस्तने वक्षसि = उन्नतपयोधरे वक्षःस्थले। उराहिताम् = पातिताम्। स्रजम् = मालाम्। जलाविलाम् = मृदितामपि। न विजहौ = न तत्याज। हि = यतः। गुणाः = दाक्षिण्यादिगुणा। प्रेम्णि = प्रीतौ। वसन्ति = तिष्ठन्ति। न वस्तुनि = नैव वसन्तीति। अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः।

कोषः— 'उरो वत्सं च वक्षश्च' इत्यमरः।

हिन्दीः— किसी सखी के उन्नत पयोधरों वाले वक्षस्थल पर प्रियतम ने स्वयं माला बनाकर उसकी सपत्नी के समक्ष ही पहनाई। जल के कारण मसली

अष्टमः सर्गः १४१

हुई भी उस माला को सखी ने नहीं निकाला, पहने ही रही। गुण वास्तव में प्रेम में रहते हैं किसी वस्तु में नहीं ॥ ३७ ॥

असंशयं न्यस्तमपान्तरक्तां
यदेव रोद्धुं मणीभिरञ्जनम् ।
हृतेऽपि तस्मिन् सलिलेन शुक्लतां
निरास रागो नयनेषु न श्रियम् ॥ ३८ ॥

अन्वयः —रमणीभियंद अञ्जनं न्यस्तम् उपान्तरक्तां रोद्धुम् एव असंशयं तस्मिन् सलिलेन हृते अपि रागः नयनेषु शुक्लतां निरास श्रियम् न ( निरास ) ।

विग्रहः — उपान्तयोः रक्तता, ताम् = उपान्तरक्ताम् ।

अर्थः—रमणीभिः = मुग्धवधूभिः । यद् अंजनम् = चक्षुःशोभार्थं यत् कज्जलं न्यस्तम् = धृतम् । तदञ्जनम् । उपान्तरक्ताम् = नेत्रप्रान्तयोः अरुणत्वम् । रोद्धुम् = प्रसिद्धुम् एव न्यस्तम् । न तु शोभार्थमित्यर्थः । असंशयम् = नात्र संशयः । तस्मिन् = अञ्जने । सलिलेन = अम्भसा । हृते = क्षालिते । अपि । रागः = रक्तत्वम् । नयनेषु = नेत्रेषु । शुक्लतां = श्वेतत्वम् । निरास = निरस्तवान् । श्रियम् = शोभाम् । न निरस्तवान् इति ।

कोषः--'सुन्दरी रमणी रामा' इत्यमरः ।

हिन्दी — जलविहार से पूर्व अप्सराओं ने अपनी आंखों में जो काजल लगा रखा था वह नेत्रों के निचले भागों की रक्तता बनाये रखने के लिए था, इसमें कोई सन्देह नहीं है क्योंकि जलावगाहन से काजल के छूट जाने पर भी नेत्र भागों की अरुणिमा ने नेत्रों की सफेदी को ही मिटाया, उसकी रमणीयता को नहीं दूर किया ॥ ३८ ॥

द्युतिं वहन्तो वनितावतंसका हृताः प्रलोभादिव वेगिभिर्जलैः ।
उपप्लुतास्तत्क्षणशोचनीयतां च्युताधिकाराः सचिवा इवाययुः ॥ ३९ ॥

अन्वयः--द्युति वहन्तः वेगिभिः जलैः प्रलोभात् हृताः उपप्लुताः वनितावतंसकाः च्युताधिकाराः सचिवा इव तत्क्षणशोचनीयताम् ययुः ।

विग्रहः—वनितानाम् अवतंसकाः = वनितावतंसकाः । च्युताः अधिकाराः यैस्ते = च्युताधिकाराः । तत्क्षणं शोचनीयतामिति तत्तथोक्ताम् ।

१४२ | किरातार्जुनीयम्

**अर्थ:—**द्युतिम् = शोभां तेजश्च । वहन्तः = धारयन्तः । वेगिभिः = जविभिः जलैः = पयोभि., अजस्रश्च । प्रलोभात् = मोहात् । हृताः = गृहीताः उपप्लुताः = मृदिताः, पीडिता वा । वनितावतंसकाः = देवाङ्गनापुष्पभूषणानि । च्युताधिकाराः = अधिकारभ्रंशाः सचिवाः = मन्त्रिण इव । तत्क्षणम् = च्युतकाले । शोचनीयताम् शोक्तव्यम् । ययुः = प्रापुः ।
कोष:—'जलं गोकवलं नीरे होवेरे च जडोऽन्यवत्' इति विश्वः ।
**हिन्दी—**अप्सराओं के द्वारा जूड़ों पर बांधे गये पुष्पाभरण जो कि देदीप्यमान थे, जल के वेग ने उन्हें दूर फेंक दिया । इस प्रकार फेंके गये उन पुष्पभरणों की ऐसी दयनीय दशा हो गई थी जैसे कि अधिकार छिन जाने पर मन्त्रियों की हो जाती है ॥ ३९ ॥

विपत्रलेखा निरक्तकाधरा निरञ्जनाक्षोरपि बिभ्रतीः श्रियम् ।
निरीक्ष्य रामा बुबुधे नभश्चरैरलङ्कृतं तद्वपुषैव मण्डनम् ॥ ४० ॥

**अन्वयः—**विपत्रलेखाः निरक्तकाधराः निरञ्जनाक्षोः अपि श्रियं बिभ्रतीः रामाः निरीक्ष्य नभश्चरैः तद्वपुषा एव मण्डनम् अलङ्कृतम् बुबुधे ।
**विग्रहः—**विगताः पत्रलेखाः यासां ताः = विपत्रलेखाः । निगलक्तकाः अधराः यासां ताः = निरक्तकाधराः । निर्गतानि अञ्जनानि = निरञ्जनानि । निरञ्जनानि अक्षीणि यासा ताः = निरञ्जनाक्षीः । तासां वपुषा = तद्वपुषा ।
**अर्थः—**विपत्रलेखाः = तिलकरहिताः । निगलक्तकाधराः = क्षालितरागाः । निरञ्जनाक्षीः = कज्जलरहितनेत्राः । अपि श्रियं = शोभाम् । बिभ्रतीः = धारयतीः । रामाः = सुरङ्गना । निरीक्ष्य = दृष्ट्वा । नभश्चरैः = गन्धर्वैः । तद्वपुषैव = सुराङ्गनादेहेनैव । मण्डनम् अलङ्कृतम् = अलंकरणमलङ्कृतम् । इति बुबुधे = ज्ञातम् ।
कोष:—'गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्म विग्रहः' । इत्यमरः ।
**हिन्दी—**गन्धर्वों ने देखा—जलावगाहन से अप्सराओं के तिलक घुल गये हैं, उनके ओठों की लाली भी मिट गई है और आँखों में काजल नहीं रह गया है फिर भी वे सुन्दर लग रही हैं । इससे गन्धर्वों को ज्ञात हुआ कि भूषण उन्हें शोभित नहीं कर रहे हैं बल्कि उनसे भूषण ही शोभित होता है ॥ ४० ॥

तथा न पूर्वं कृतभूषणादरः प्रियानुरागेण विलासिनीजनः ।
यथा जलार्द्रो नखमण्डनश्रिया ददाह दृष्टेश्च विपक्षयोषिताम् ॥ ४१ ॥

अष्टमः सर्गः १४३

अन्वयः—विलासिनीजनः पूर्वं प्रियानुरागेण कृतभूषणादरः विपक्षयोषिताम् दृष्टीः तथा न ददाह यथा जलाद्र्रः नखमण्डनश्रिया ददाह।

विग्रहः—प्रियस्यातुरागेण = प्रियानुरागेण । कृतः भूषणेषु आदरः येन सः= कृतभूषणादरः । विपक्षाः याः योषितस्तासाम् = विपक्षयोषिताम् । जलेन आर्द्रः = जलाद्र्रः । नखान्येव मंडनं, तस्य श्रिया = नखमण्डनश्रिया ।

अर्थं—विलासिनीजनः = अश्मप्रोजनः । पूर्वम् = जलविहारात् प्राक् । प्रियानुरागेण = प्रियतमप्रेम्णा । कृतभूषणादरः = कृताभूषणासक्तिः । विपक्षयोषिताम् = सपत्नीनाम् । दृष्टिः = चक्षूंषि । तथा न ददाह = तादृशं न दुःखीचकार । यथा = यादृशं जलाद्र्रः = जलसिक्तः सन् । नखमण्डनश्रिया = नखक्षतशोभया, ददाह = तापयामास । अत्र विषमालङ्कारः ।

कोषः—'पुनर्भवः कररुहो नखोऽस्त्रि नखरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः ।

हिन्दी—प्रियानुराग से रमणियों के आभूषणों को प्रियतमों ने सुधार दिया था परन्तु आभूषणों का सुधारना सपत्नियों को उतना नहीं खला जितना कि सौतों के शरीर पर नखक्षत (नाखून के चिह्न) जल से भीगा हुआ परिताप करने लगा ॥ ४१ ॥

---

शुभाननाः साम्बुरुहेषु भोरवो विलोलहाराश्चलफेनपंक्तिषु ।
नितान्तगौर्यो हृतकुङ्कुमेष्वलं न लेभिरे ताः परभागमूमिषु ॥ ४२ ॥

अन्वयः—शुभाननाः विलोलहारा नितान्तगौर्यः भीरवः ताः साम्बुरुहेषु चलफेनपङ्क्तिषु हृतकुङ्कुमेषु ऊर्मिषु अलम् परभागम् न लेभिरे ।

विग्रहः—शुभानि आननानि यासां ताः = शुभाननाः । विलोलाः हाराः यासां ताः = विलोलहाराः । नितान्तं गौर्यः=नितान्तगौर्यः । अम्बुरुहैः सहितेषु= साम्बुरुहेषु । चलाः फेनपंक्तयः येषु तेषु = चलफेनपंक्तिषु । हृतानि कुङ्कुमानि यैस्तेषु = हृतकुंकुमेषु ।

अर्थः—शुभानना = वराननाः । विलोलहाराः=लोलमालाः । नितान्तगौर्यः= अत्यन्तमरुणाः । भीरवः=भीताः । ताः = स्त्रियः साम्बुरुहेषु = सकमलेषु । चलफेनपंक्तिषु = चंचलफेन राजिषु, हृतकुंकुमेषु = दूरीकृतपरागेषु । ऊर्मिषु = तरङ्गेषु । अलम् = अत्यर्थम् । परभागम् = गुणोत्कर्षम् । न लेभिरे = न प्रापुः । अत्र सामान्ययथासंख्ययोरङ्गाङ्गिभावेन संकरः ।

१४४ | किरातार्जुनीयम्

कोषः—'गोरोऽरुणे सिते पीते' इति वैजयन्ती । 'परभागो गुणोत्कर्षः' इति यादवः ।

हिन्दी—सुन्दर मुखों वाली डरी हुई वे अप्सरायें जिनके वक्षःस्थल पर हार लहरा रहे थे और जो अत्यन्त गौर वर्ण की थीं, कमल-युक्त चपल तरंगित तथा कुंकुमरज को धोने वाली ल्हरा म पर्याप्त गुणोत्कर्ष प्राप्त नही कर सकी ॥४२॥

ह्रदाम्भसि व्यस्तवधूकराहते रवं मृदङ्गध्वनिधीरमुज्झति ।
मुहुः स्तनैस्तालसमं समाददे मनोरमं नृत्यमिव प्रवेपितम् ॥ ४३ ॥

अन्वयः—व्यस्तवधूकराहते ह्रदाम्भसि मृदङ्गध्वनिधीरम् रवम् उज्झति मुहुः स्तनैः तालसमम् मनोरमं नृत्यम् इव प्रवेपितं समाददे ।

विग्रहः—व्यस्ताभ्या वधूकरभ्याम् आहते = व्यस्तवधूकराहते । ह्रदस्याम्भः स्तस्मिन् = ह्रदाम्भसि । मृदङ्गस्य ध्वनिः = मृदंगध्वनिः तद्वद्धीरम् = मृदगध्वनिधीरम् । तालस्य समम् = तालसमम् ।

अर्थः—व्यस्तवधूकराहते=विक्षारितवधूहस्तताडिते । ह्रदाम्भसि = ह्रदजले । मृदङ्गध्वनिधीरम् = मृदङ्गवाद्यवद्गभीरम् । रवम् = ध्वनिम् । उज्झति = मुञ्चति ध्वनिते सति । मुहुः=पुनः पुनः । स्तनैः=पयोधरैः, तालसमम् = तालसदृशम् ! मनोरमम् = मनोहारि । नृत्यम् इव = नृत्यसमम् । प्रवेपितम् = प्रकम्पः, समाददे=स्वीकृतम् । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः—'तालः कालक्रियामानम्' इत्यमरः ।

हिन्दी—जलविहार करते समय अप्सरायें अपने व्यस्त (हथेली नीचे करके) हाथों से जल पर अभिघात (चोट) करती थी, जिससे जल से मृदङ्ग के समान गम्भीर ध्वनि उत्पन्न हो रही थी, इस ध्वनि से तालसाम्य करते हुए उन अप्सराओं के स्तन बारम्बार मनोरम नाच करते हुए से हिल रहे थे ॥ ४३ ॥

श्रिया हसद्भिः कमलानि सस्मितैरलङ्कृताम्बुः प्रतिमागतेर्मुखैः ।
कृतानुकूल्या सुरराजयोषितां प्रसादसाफल्यमवाप जाह्नवी ॥ ४४ ॥

अन्वयः—श्रिया कमलानि हसद्भिः सस्मितैः प्रतिमागतेः मुखैः अलंकृताम्बुः सुरराजयोषितां कृतानुकूल्या जाह्नवी प्रसादसाफल्यम् अवाप ।

अष्टमः सर्गः १४१

विग्रहः— अलंकृतानि अम्बूनि यस्याः सा = अलंकृताम्बुः । सुरराजस्य योषितः, तासाम् = सुरराजयोषिताम् । कृतम् आनुकूल्यम् यया सा = कृतानुकूल्या, सफलस्य भावः साफल्यम्, प्रसादस्य साफल्यमिति = प्रसादसाफल्यम् ।

अर्थः— श्रिया = शोभया । कमलानि = पङ्कजानि । हसद्भिः = उपहसद्भिः । सस्मितैः = समृदुहासैः । प्रतिमागतैः = प्रतिबिम्बगतैः । मुखैः = आननैः । अलंकृताम्बुः = शोभिताम्बुः । सुरराजयोषिताम् = अप्सरसाम् । कृतानुकूल्या = कृतोपकारा । जाह्नवी = भगीरथी । प्रसादसाफल्यम् = स्वच्छन्दसफलताम्, अवाप = प्राप । अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः ।

कोषः— 'प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा' इत्यमरः

हिन्दी— शोभा से कमलदलों का उपहास करते हुए सस्मित एवं जल में प्रतिबिम्बित सुरसुन्दरियों के मुखों से शोभित जलवाली गङ्गा ने, जो कि जल-विहार में सुरसुन्दरियों की अनुकूलता कर रही थी, अपनी जलस्वच्छता का साफल्य प्राप्त किया ॥ ४४ ॥

परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासविलोलदृष्टयः ।
उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम् ॥४५॥

अन्वयः— परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः त्रासविलोलदृष्टयः कम्पितपाणिपल्लवाः सुराङ्गनाः सखीजनस्य अपि विलोकनीयताम् उपाययुः ।

विग्रहः— परितः स्फुरद्भिः मीनैः विघट्टिताः ऊरवः यासां ताः = परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः । त्रासेन विलोलाः दृष्टयः यासां ताः = त्रासविलोलदृष्टयः । पाणयः पल्लवाः इव = पाणिपल्लवाः, कम्पिताः पाणिपल्लवाः यासां ताः = कम्पितपाणिपल्लवाः ।

अर्थः— परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः = परितः विवर्तमानमत्स्यविघट्टितजघनाः । त्रासविलोलदृष्टयः = भयचञ्चलनेत्राः । कम्पितपाणिपल्लवाः = कम्पितकरदलाः, सुराङ्गनाः = देवाङ्गनाः । सखीजनस्य आलीजनस्यापि । विलोकनीयताम् = सुदृष्टिगोचरताम् । उपाययुः = अगच्छन् । अत्र स्वभावोक्तिरलङ्कारः ।

कोषः— 'झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः' इत्यमरः ।

हिन्दी— जलविहार करते समय इधर-उधर उछलती हुई मछलियों से जाँघें टकरा जाने पर सुराङ्गनायें डरकर चञ्चलता से देखने लगती थीं और अपने

१० कि०

१४६ | किरातार्जुनीयम्

सुन्दर हाथ झकझोरने लगती थीं। उनका यह कौतुक सखियों तक को मनोरम लगता था, फिर प्रियजनों का तो कहना ही क्या ? ॥ ४५ ॥

भयादिवाश्लिष्य झषाहतेऽम्भसि प्रियं मुदानन्दयति स्म मानिनी ।
अकृत्रिमप्रेमरसाहितेर्मनो हरन्ति रामाः कृतकैरपीहितैः ॥ ४६ ॥

अन्वयः— मानिनी अम्भसि झषाहते भयात् इव मुदा प्रियम् आश्लिष्य आनन्दयति स्म । रामाः अकृत्रिमप्रेमरसाहितैः कृतकैः अपि ईहितैः मनः हरन्ति ।

विग्रहः— अकृत्रिमो यः प्रेमरसस्तेनाहितैः = अकृत्रिमप्रेमरसाहितैः ।

अर्थः— मानिनी = मानं कुर्वती काचित् । अम्भसि = पयसि । झषाहते = मत्स्यताडिते । सति भयात् = भीतेः । इव । मुदा = मोदेन । प्रियम् = प्रियजनम् । आश्लिष्य = आलिङ्ग्य । आनन्दयतिस्म = मोदयतिस्म । रामाः = सुन्दर्यः । अकृत्रिमप्रेमरसाहितैः = अनारोपितप्रेमरसजनितैः । कृतकैः = कृत्रिमैः अपि । ईहितैः = चेष्टितैः । मनः = चित्तम् । हरन्ति = आकर्षन्ति । अत्रार्थान्तरन्यासालङ्कारः । कोषः—'पृथुरोमा झषो मत्स्यः इत्यमरः ।

हिन्दी— कोई मानिनी अप्सरा जल मे झष (मछली) से टकराते ही डरी हुई सी उत्सुकता से अपने प्रियतम से लिपट गई । इस प्रकार प्रियतम के आनन्द की सीमा न रही । रमणियां वास्तविक प्रेम होने पर बनावटी प्रेमचेष्टाओं द्वारा भी मन को मोह लेती हैं ॥ ४६ ॥

तिरोहितान्तानि नितान्तमाकुलैरपां विगाहादलकैः प्रसारिभिः ।
ययुर्वधूनां वदनानि तुल्यतां द्विरेफवृन्दान्तरितैः सरोरुहैः ॥ ४७ ॥

अन्वयः— अपां विगाहात् नितान्तम् आकुलैः प्रसारिभिः अलकैः तिरोहितान्तानि वधूनां वदनानि द्विरेफवृन्दान्तरितैः सरोरुहैः तुल्यतां ययुः ।

विग्रहः— तिरोहिताः अन्ता येषां = तिरोहितान्तानि । द्विरेफाणां वृन्दानि द्विरेफवृन्दानि, तैः अन्तरितानि तैः = द्विरेफवृन्दान्तरितैः ।

अर्थः— अपां = जलानाम् । विगाहात् = निमज्जनात् । नितान्तम् = नितराम् । आकुलैः = व्याकुलैः । प्रसारिभि = आयतैः । अलकैः = केशैः । तिरोहितान्तानि = छन्नप्रान्तानि । वधूनां = देवाङ्गनानाम् । वदनानि = मुखानि । द्विरेफवृन्दान्तरितैः = भ्रमरवृन्दच्छन्नैः । सरोरुहैः = कमलैः । तुल्यताम् = समताम् । ययुः = प्रापुः । अत्रोपमालङ्कारः । कोषः—'आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि' इत्यमरः ।

अष्टमः सर्गः १४७

हिन्दी—जलावगाहन से इधर-उधर छिटक कर फैले हुए केशजाल से अप्सराओं के मुखों पर किनारे के भाग ढक गये थे । इस प्रकार रमणियों के केशाच्छन्न मुख भौरों से आच्छादित कमल जैसे लग रहे थे ॥ ४७ ॥

करौ धुनाना नवपल्लवाकृती पयस्यगाधे किल जातसम्भ्रमा । सखीषु निर्वाच्यमधाष्टर्यदूषितं प्रियाङ्गसंश्लेषमवाप मानिनी ॥ ४८ ॥

अन्वयः—मानिनी पयसि अगाधे किल जातसम्भ्रमा नवपल्लवाकृती करौ धुनाना सखीषु निर्वाच्यम् अधाष्टर्यदूषितं प्रियाङ्गसंश्लेपम् अवाप ।

विग्रहः—जातः सम्भ्रमो यस्यां सा = जातसम्भ्रमा । नवपल्लवानाम् इवाकृतिर्ययोस्तौ = नवपल्लवाकृती । धाष्ट्र्येन दूषितो न भवतीत्यधाष्टर्यदूषितस्तम् = अधाष्टर्यदूषितम् । प्रियस्य अङ्गे यः संश्लेषस्तम् = प्रियाङ्गसंश्लेषम् ।

अर्थः—मानिनी = काचित् । पयसि = अम्भसि । अगाधे = गम्भीरे सति, किल = अलीकम् । जातसम्भ्रमा = उत्पन्नभया । नवपल्लवाकृतो = नवदलसदृशो । करौ = हस्तौ । धुनाना = कम्पयन्ती । सखीषु = सखीविषये । निर्वाच्यम् = अवाच्यम् । अधाष्टर्यदूषितम् = धाष्टर्यदूषणरहितम् । प्रियाङ्गसंश्लेषम् = प्रियालिङ्गनम् । अवाप = प्राप ।

कोषः—'पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम्' । इत्यमरः ।

हिन्दी—किसी दूसरी मानवती अप्सरा ने गहरे पानी में पहुंच जाने पर डूबने के भयमे सहसा अपने हाथों को पटक-पटककर अपने प्रिय का आलिङ्गन कर लिया । इस पर उसकी सखियों ने भी उसे धृष्ट नहीं कहा ॥ ४८ ॥

प्रियैः सलीलं करवारिवारितः प्रवृद्धनिःश्वासविकम्पितस्तनः । सविभ्रमाधूतकराग्रपल्लवो यथार्थतामाप विलासिनीजनः ॥ ४९ ॥

अन्वयः—प्रियैः सलीलं करवारिवारितः प्रवृद्धनिःश्वासविकम्पितस्तनः सविभ्रमाधूतकराग्रपल्लवः विलासिनीजनः यथार्थताम् आप ।

विग्रहः—लीलया सहितं सलीलम् । करयोः नीतानि यानि वारीणि = करवारीणि, तैः वारितः सः = करवारिवारितः । प्रकर्षेण वृद्धैः निःश्वासैः विकम्पितौ स्तनौ यस्य सः = प्रवृद्धनिःश्वासविकम्पितस्तनः । सविभ्रमम् आधूतानि कराग्रपल्लवानि येन सः = सविभ्रमाधूतकराग्रपल्लवः । विलसनशीला = विलासिनी सैव जनः विलासिनीजनः ।

अर्थः—प्रियैः = कामिभिः । सलीलम् = लीलया सहितम् । करवारि-

१४८	किरातार्जुनीयम्

वारितः = अञ्जलिजलावरुद्धः। प्रवृद्धनिःश्वासविकम्पितस्तनः = सन्ततनिःश्वासकम्पमानपयोधरः। सविभ्रमाधूतकराग्रपल्लवः = सविलासकम्पितपाणिपल्लवः। विलासिनीजनः = प्रियाजनः। यथार्थताम् = विलासत्त्वम्। आप = प्राप।

हिन्दी— खेल-खेल में प्रियतमों ने उन अप्सराओं को अञ्जलि में भरे पानी से छींटे मार कर रोक लिया था जिससे जोर-जोर श्वास लेने के कारण अप्सराओं के स्तन हिल रहे थे और ये हाव भाव सहित अपने हाथों से प्रियतमों को ऐसा करने से रोकती हुईं 'विलासिनी' शब्द को सार्थक कर रही थीं॥ ४९॥

उदस्य धैर्यं दयितेन सादरं प्रसादितायाः करवारिवारितम्।
मुखं निमीलयन्नयनं नतभ्रुवः श्रियं सपत्नीवदनादिवाददे॥ ५०॥

अन्वयः— दयितेन धैर्यम् उदस्य सादरं प्रसादितायाः नतध्रुवः करवारिवारितम् निमीलयन्नयनं मुखं सपत्नीवदनात् इव श्रियम् आददे।

विग्रहः— नते भ्रुवौ यस्यास्तस्याः = नतध्रुवः। करवारिवारितम् = करवारिभिर्वारितम् = करवारिवारितम्। निमीलती नयने यस्य तत् = निमीलयन्नयनम्।

अर्थः— दयितेन = प्रियेण। धैर्यम् = काठिन्यम्। उदस्य = अपनीय सादरम् = आदरसहितम्। प्रसादिताया = प्रसन्नां नीतायाः। नतध्रुवः = अवनतभ्रूस्त्रियः। करवारिवारितम् = अञ्जलिरुद्धम्। विमीलयन्नयनम् = निमीलितनेत्रम्। मुखम् = आननम्। सपत्नीवदनात् इव = विपक्षमुखादिव। श्रियम् = शोभाम्। आददे = जग्राह। अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः।

कोषः— 'वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्।' इत्यमरः।

हिन्दी— एक प्रेमी गन्धर्व ने अधीर होकर अपनी प्रेयसी पर जल छोड़ना आरम्भ कर दिया। उस प्रेयसी ने प्रसन्न होकर मुंह नीचे झुका लिया और दोनों हाथों से अपना मुख ढक लिया। इस प्रकार ढका हुआ उसका मुख सौत के मुख ढकने के समान शोभित हो रहा था॥ ५०॥

विहस्य पाणौ विधृते धृताम्भसि प्रियेण वध्वा मदनाईचेतसः।
सखीव काञ्ची पयसा घनीकृता बभार वीतोच्छ्रयबन्धमंशुकम्॥ ५१॥

अन्वयः— धृताम्भसि पाणौ प्रियेण विहस्य विधृते मदनाईचेतसः वध्वाः वीतोच्छ्रयबन्धम् अंशुकम् पयसा घनीकृता कांची सखी इव बभार।

विग्रहः— मदनेन आर्द्रं चेतः यस्यास्तस्याः = मदनाईचेतसः वीतः उच्छ्रयबन्धो यत्र तत् = वीतोच्छ्रयबन्धम्।

अष्टमः सर्गः १४१

अर्थः—धृताम्भसि = गृहीतजले । पाणौ = करे । प्रियेण = गन्धर्वेण । विहस्य = हसित्वा । विधृते = अवलम्बिते सति । मदनार्द्रचेतसः = मदनपरवशायाः । वध्वाः = अप्सरसः । वीतोच्चयबन्धम् = मुक्तनीविग्रन्थिम् । अंशुकम् = वस्त्रम् । पयसा = जलेन । घनीकृता = आवृता । काञ्ची = मेखला । सखी इव = सखीसदृशम् । बभार = जग्राह । कोषः—'मदनो मन्मथो मारः' इत्यमरः ।

हिन्दी—जल का छींटा मारते समय प्रेयसी के जलभरे हाथों को प्रियतम ने हँसकर पकड़ लिया । कामसक्ता प्रेयसी का इतने में नीवीबन्धन (नारा) ढीला पड़ गया परन्तु जल से भींग कर खिंची हुई कांची (करधनी) ने सखी के समान ही उसकी वस्त्रग्रन्थि को ज्यों का त्यों बना रहने दिया अर्थात् वह विवस्त्र नहीं होने पाई ॥ ५१ ॥

निरञ्जने साचिविलोकितं दृशावयावकं वेपथुरोष्ठपल्लवम् ।
नतभ्रुवो मण्डयतिस्म विग्रहे वलिक्रिया चातिलकन्तदास्पदम् ॥ ५२ ॥

अन्वयः—नतभ्रुवः विग्रहे निरञ्जने दृशो साचिविलोकितम् , अयावकम् ओष्ठपल्लवम् वेपथुः, अतिलकं तदास्पदं ललाटं वलिक्रिया मण्डयति स्म ॥ ५२ ॥

विग्रहः—नते भ्रुवौ यस्यास्तस्याः = नतभ्रुवः । निर्गते अञ्जने ययोस्ते = निरंजने । अविद्यमानं यावकमयावकम् । नास्ति तिलको यस्मिंस्तत् — अतिलकम् ।

अर्थः—नतभ्रुवः = नताङ्ग्याः । विग्रहे वपुषि । निरञ्जने = अंजनरहिते । दृशो = नेत्रे । साचिविलोकितम् = तिर्यगीक्षणम् । अयावकं = लाक्षारसरहितम् । ओष्ठपल्लवम् = ओष्ठदलम् । वेपथुः = कम्पः । अतिलकम् । तदास्पदम् = तिलकस्थानम् । ललाटम् = भालम् । वलिक्रिया = रेखाबन्धः । मण्डयति स्म = शोभयती स्म । कोषः—'तिर्यगर्थे साचि तिरः' इत्यमरः ।

हिन्दी—अप्सराओं के शरीर में अञ्जनरहित दृष्टि को टेढ़ी चितवन शोभित कर रही थी, लाक्षारसरहित ओष्ठपल्लव को कम्पन, तिलकरहितमाथे को ललाट-रेखाओं ने शोभित किया क्योंकि कज्जलादि स्नान करने से छूट गये थे ॥ ५२ ॥

निमीलदाकेकरलोलचक्षुषां प्रियोपकण्ठं कृतगात्रवेपथुः ।
निमज्जतीनां श्वसितोद्धतस्तनः श्रमो नु तासां मदनो नु पप्रथे ॥ ५३ ॥

अन्वयः—प्रियोपकण्ठं निमज्जतीनां निमीलदाकेकरलोलचक्षुषां तासां कृतगात्रवेपथुः श्वसितोद्धतस्तनः श्रमः नु मदनो नु पप्रथे ।

विग्रहः—निमीलन्ति आकेकराणि लोलानि चक्षूंषि यासां तासाम् = निमोल-