किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१३८ | किरातार्जुनीयम्

प्रविलुप्तचन्दनाः = प्रमृष्टाङ्गरागाः । अतिप्रसङ्गात् = अविच्छेदात् सुराङ्गनानाम् = देववधूनाम् । विहितागसः = कृतमण्डनखण्डनरूपापराधाः । ऊर्मयः = तरङ्गाः । सभयाः = भयभीताः । इव । मुहुः = वारं वारम् । प्रकम्पम् = कम्पम् । ईयुः = ययुः ॥ ३३ ॥

कोषः — 'चिकुरः कुन्तलो बालः कचः केशः शिरोरुहः ।' इत्यमरः ।

हिन्दी — गङ्गा की लहरों ने देवाङ्गनाओं के बालों को बिखेर दिया, उनकी पुष्पमालाओं को झकझोर डाला तथा शरीर में लगे चन्दन, अंगगगादि को मिटा दिया । इस प्रकार अप्सराओं की सजावट मिटाने का पाप करके अपराधिनी सी बनी हुई लहरें लहराती हुई मानों भय से काँप रही थीं ॥ ३३ ॥

विपक्षचित्तोन्मथना नखव्रणास्तिरोहिता विभ्रममण्डनेन ये ।
हृतस्य शेषानिव कुङ्कुमस्य तान् विकत्थनीयान्दधुरन्यथा स्त्रियः ॥३४॥

अन्वयः — विपक्षचित्तोन्मथना ये नखव्रणाः विभ्रममण्डनेन तिरोहिताः हृतस्य कुङ्कुमस्य शेषान् इव विकत्थनीयान् तान् स्त्रियः अन्यथा दधुः ।

विग्रहः — विपक्षस्य चित्तानाम् उन्मथनाः = विपक्षचित्तोन्मथनाः । नखानां व्रणाः = नखव्रणाः । विभ्रमस्य मण्डनम्, तेन = विभ्रममण्डनेन ।

अर्थः — विपक्षचित्तोन्मथनाः = सपत्नीजनचित्तव्यथकाः । ये नखव्रणाः = यानि नखक्षतानि । विभ्रममण्डनेन = सौन्दर्यमण्डनेन, कुंकुमलेपादिना । तिरोहिताः = छन्नाः । हृतस्य = क्षालितस्य । कुंकुमस्य = कुंकुमनाम्नेः सौन्दर्यमण्डनस्य । शेषान् इव = अवशिष्टान् इव = विकत्थनीयान् = व्यञ्जकत्वेन श्लाघनीयान् । तान् = नखव्रणान् स्त्रियः = अप्सरसः । अन्यथा दधुः = प्रकाशम् दधुः । अत्र उत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः — 'व्रणोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः ।

हिन्दी — स्नान करते समय देवाङ्गनाओं के सपत्नीजन (सौतों) के चित्तों को व्याकुल बनाने वाले नखक्षत कुंकुमाङ्गरागादि के लेप से जो छिपा दिये गये थे वे पानी से धुल कर व्यक्त हो रहे थे फिर भी वे अवशिष्ट कुंकुम रेखा के समान थे अतः देवाङ्गनाओं ने उन नखक्षतों को जो कि प्रशंसनीय थे, प्रकाशित ही रखा, छिपाया नहीं ॥ ३४ ॥